AI đang làm thay đổi cuộc chơi an ninh mạng

AI đang xóa dần khoảng cách giữa người tấn công và người phòng thủ

Sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo đang tạo ra một bước ngoặt đối với an toàn thông tin. Trước đây, để triển khai một cuộc tấn công mạng có tính tổ chức, đối tượng xấu thường phải sở hữu kiến thức chuyên môn, công cụ kỹ thuật và nhiều thời gian chuẩn bị. Tuy nhiên, AI đang làm giảm đáng kể những yêu cầu đó.

Các công cụ AI có thể hỗ trợ tự động hóa nhiều công đoạn, từ tạo nội dung giả mạo, xây dựng thông điệp lừa đảo cho tới hỗ trợ xử lý những nhiệm vụ kỹ thuật phức tạp. Điều đáng chú ý là nguy cơ không còn giới hạn ở những nhóm tội phạm mạng có trình độ cao. Một cá nhân có kiến thức công nghệ ở mức trung bình nhưng biết khai thác các công cụ AI cũng có thể tạo ra những phương thức tấn công đáng kể.

Điều này khiến khái niệm “rào cản kỹ thuật” trong an ninh mạng thay đổi. Nếu trước đây trình độ chuyên môn là một trong những yếu tố hạn chế khả năng tấn công, thì AI đang từng bước làm suy yếu lợi thế đó. Hệ quả là phạm vi chủ thể có khả năng gây nguy hiểm trên môi trường số ngày càng rộng.

Mặt trận phòng thủ cũng được AI tăng cường

Tuy nhiên, AI không chỉ phục vụ bên tấn công. Đây chính là điểm tạo nên cuộc cạnh tranh mới trong lĩnh vực bảo mật.

Các doanh nghiệp an ninh mạng đang sử dụng AI và học máy để xử lý khối lượng dữ liệu khổng lồ, tìm kiếm dấu hiệu bất thường, nhận diện hành vi đáng ngờ và phát hiện những biến thể mã độc mới. Khả năng tự động phân tích liên tục giúp hệ thống có thể hoạt động 24/7, qua đó rút ngắn đáng kể thời gian từ lúc phát sinh nguy cơ đến khi cảnh báo được đưa ra.

Theo thông tin được Báo Sài Gòn Giải Phóng dẫn lại, một chuyên gia phân tích mã độc hiện có thể xử lý hàng nghìn mẫu mỗi ngày khi có sự hỗ trợ của các hệ thống hiện đại. Tuy nhiên, AI chưa thể thay thế hoàn toàn con người. Công nghệ có thể giúp phát hiện và phân tích nhanh, nhưng việc hiểu bối cảnh, đánh giá mức độ nguy hiểm và quyết định phương án xử lý vẫn đòi hỏi năng lực của chuyên gia.

Đây là một điểm rất quan trọng. Nếu doanh nghiệp xem AI như một công cụ có thể tự vận hành toàn bộ hệ thống phòng thủ, họ có thể tạo ra một cảm giác an toàn giả tạo. AI cần được đặt trong một quy trình quản trị rõ ràng, có con người giám sát và chịu trách nhiệm đối với những quyết định quan trọng.

Những hình thức lừa đảo mới ngày càng khó nhận biết

Một trong những tác động dễ nhận thấy nhất của AI là chất lượng của các nội dung giả mạo ngày càng cao.

Những cuộc gọi sử dụng giọng nói nhân tạo, video mô phỏng khuôn mặt, thư điện tử được cá nhân hóa hoặc website giả có giao diện gần giống dịch vụ chính thức có thể khiến người dùng khó phân biệt thật - giả bằng những dấu hiệu thông thường. Nguy hiểm hơn, kẻ gian có thể kết hợp nhiều phương thức trong cùng một kịch bản để tạo áp lực tâm lý và thúc đẩy nạn nhân hành động nhanh.

Người dùng vì thế cần thay đổi cách tiếp cận. Một nội dung có hình ảnh rõ nét, giọng nói quen thuộc hoặc câu chữ hoàn hảo không còn đồng nghĩa với việc đó là thông tin chính thống.

Đặc biệt, những yêu cầu chuyển tiền khẩn cấp, cung cấp mã xác thực, truy cập đường dẫn lạ hoặc quét mã phản hồi nhanh cần được kiểm tra qua một kênh độc lập trước khi thực hiện. Đây là nguyên tắc đơn giản nhưng có ý nghĩa lớn trong bối cảnh AI khiến việc giả mạo danh tính trở nên dễ dàng hơn.

Doanh nghiệp cần chuyển từ “ngăn chặn” sang “chống chịu”

Một thay đổi đáng chú ý trong tư duy an ninh mạng hiện nay là chuyển từ mục tiêu chỉ bảo vệ hệ thống sang xây dựng khả năng chống chịu trước sự cố.

Không có hệ thống nào có thể được bảo đảm tuyệt đối trước mọi cuộc tấn công. Vì vậy, doanh nghiệp cần chuẩn bị cho cả ba giai đoạn: phát hiện sớm, phản ứng nhanh và khôi phục hiệu quả.

Mô hình này đặc biệt quan trọng đối với các doanh nghiệp đang phụ thuộc nhiều vào dữ liệu và nền tảng số. Một cuộc tấn công không chỉ gây thiệt hại về tài chính mà còn có thể làm gián đoạn hoạt động, ảnh hưởng đến uy tín, khiến khách hàng mất niềm tin và kéo theo những rủi ro pháp lý liên quan đến dữ liệu.

Với những tổ chức có quy mô lớn hoặc sở hữu dữ liệu quan trọng, việc xây dựng Trung tâm Giám sát và điều hành an ninh mạng có tích hợp AI có thể trở thành một thành phần quan trọng trong kiến trúc phòng thủ. AI đảm nhiệm khả năng quan sát và phân tích ở quy mô lớn, trong khi chuyên gia chịu trách nhiệm điều tra, xác minh và xử lý các tình huống phức tạp.

Ba trụ cột quyết định hiệu quả bảo mật

AI có thể tạo ra bước tiến mạnh về công nghệ, nhưng công nghệ đơn thuần chưa đủ để hình thành một hệ thống an toàn.

Có thể nhìn nhận năng lực phòng thủ số dựa trên ba yếu tố:

• Công nghệ: sử dụng AI, học máy, hệ thống giám sát và các giải pháp phát hiện nguy cơ để tăng tốc độ phản ứng.
• Chính sách: xây dựng quy trình quản trị, phân quyền, bảo vệ dữ liệu và phương án ứng phó sự cố.
• Con người: nâng cao kỹ năng nhận biết, kiểm tra thông tin và xử lý tình huống cho nhân viên cũng như người dùng.

Ba thành phần này phải vận hành đồng thời. Một hệ thống công nghệ tiên tiến vẫn có thể bị vô hiệu hóa nếu nhân viên bị đánh lừa. Ngược lại, người dùng có ý thức bảo mật cao nhưng doanh nghiệp thiếu công cụ giám sát và quy trình ứng phó thì vẫn khó xử lý những cuộc tấn công có quy mô lớn.

Việt Nam đứng trước cả cơ hội và sức ép

Việt Nam đang đẩy mạnh chuyển đổi số, vì vậy không gian mạng ngày càng trở thành một phần thiết yếu của hoạt động kinh tế, quản lý nhà nước và đời sống xã hội. Điều đó đồng nghĩa với việc bảo đảm an toàn dữ liệu và duy trì sự tin cậy trên môi trường số phải được xem là một nhiệm vụ lâu dài.

Theo số liệu được bài viết dẫn từ Chỉ số An toàn thông tin toàn cầu năm 2024 của Liên minh Viễn thông Quốc tế, Việt Nam đạt 99,74/100 điểm, đứng thứ 17 thế giới và thứ 3 trong khu vực ASEAN. Bên cạnh năng lực công nghệ, việc hoàn thiện khung pháp lý cũng được xem là một thành tố quan trọng để kiểm soát rủi ro trong quá trình phát triển AI và không gian số.

Mức độ đe dọa thực tế cũng cho thấy bài toán này không còn mang tính lý thuyết. Theo số liệu Kaspersky được bài viết trích dẫn, trong năm 2025 hệ thống của doanh nghiệp này đã ngăn chặn 23,84 triệu mối đe dọa từ web nhắm tới người dùng tại Việt Nam, tương đương hơn 65.000 cuộc tấn công mỗi ngày.

An ninh mạng trong kỷ nguyên AI cần một tư duy mới

Điểm đáng chú ý nhất không nằm ở việc AI tốt hay xấu, mà ở cách con người kiểm soát và sử dụng công nghệ này.

Khi AI tiếp tục phát triển, tốc độ tạo ra các phương thức tấn công mới có thể nhanh hơn khả năng cập nhật của những hệ thống phòng vệ truyền thống. Vì vậy, an ninh mạng cần chuyển sang trạng thái chủ động, liên tục học hỏi và thích ứng.

Doanh nghiệp cần coi bảo mật là một phần của chiến lược vận hành thay vì chỉ là nhiệm vụ của bộ phận công nghệ thông tin. Người lao động cần được đào tạo để nhận biết các dấu hiệu bất thường. Người dùng cá nhân cũng phải hình thành thói quen xác minh trước những yêu cầu liên quan đến tiền bạc, tài khoản và dữ liệu cá nhân.

AI đang làm cho cả năng lực tấn công lẫn phòng thủ trở nên phổ biến hơn. Trong cuộc cạnh tranh này, lợi thế sẽ không thuộc hoàn toàn về bên sở hữu công nghệ mạnh nhất mà thuộc về bên có khả năng kết hợp công nghệ, con người và quản trị một cách hiệu quả nhất. Đây sẽ là nền tảng quan trọng để xây dựng một môi trường số an toàn, đáng tin cậy và có khả năng chống chịu trước những rủi ro ngày càng phức tạp.