Gỡ nút thắt đất đai, mở đường cho An Giang phát triển

Đất đai không thể trở thành nguồn lực nếu vẫn bị “đóng băng”

Đất đai từ lâu được xem là một trong những nguồn lực đặc biệt quan trọng của nền kinh tế. Đây không chỉ là tư liệu sản xuất mà còn là nền tảng để phát triển hạ tầng, đô thị, công nghiệp, thương mại, du lịch và nhiều lĩnh vực khác.

Tuy nhiên, giá trị của đất đai không tự động chuyển hóa thành động lực phát triển. Khi một khu đất vướng tranh chấp kéo dài, dự án bị đình trệ vì thủ tục, người dân chưa đồng thuận về phương án bồi thường hoặc cơ quan quản lý lúng túng trong việc áp dụng quy định pháp luật, nguồn lực này có thể bị “đóng băng” trong nhiều năm.

Đó cũng là bài toán đang được đặt ra tại An Giang. Ngày 27-8, UBND tỉnh An Giang phối hợp với Tòa án nhân dân tỉnh tổ chức hội nghị về việc khơi thông nguồn lực đất đai, tập trung nhìn nhận vai trò của cơ quan xét xử trong việc tháo gỡ những vướng mắc liên quan đến đất đai. Tỉnh xác định đây là một trong những nhiệm vụ trọng tâm nhằm tạo động lực tăng trưởng trong giai đoạn 2026-2030.

Điểm đáng chú ý là vấn đề đất đai không chỉ nằm ở việc có bao nhiêu quỹ đất chưa được khai thác. Nút thắt lớn hơn nằm ở khả năng đưa quỹ đất đang tồn tại trên thực tế vào quá trình phát triển một cách hợp pháp, minh bạch và hiệu quả.

Những vụ việc kéo dài có thể làm chậm cả một dự án

Một dự án đầu tư có thể được chuẩn bị trong nhiều năm nhưng vẫn chưa thể triển khai đầy đủ chỉ vì một số vấn đề chưa được giải quyết dứt điểm.

Thu hồi đất, xác định nguồn gốc sử dụng đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và giải phóng mặt bằng là những khâu có thể phát sinh tranh chấp. Khi người dân không đồng tình với quyết định hành chính hoặc cho rằng quyền lợi của mình chưa được bảo đảm thỏa đáng, vụ việc có thể bước vào quá trình khiếu nại hoặc khởi kiện.

Nếu quá trình giải quyết kéo dài, không chỉ người dân chịu ảnh hưởng mà doanh nghiệp, nhà đầu tư và chính quyền địa phương cũng gặp khó khăn.

Một khu đất không thể triển khai dự án đồng nghĩa với vốn đầu tư bị chậm đưa vào nền kinh tế. Công trình hạ tầng có thể phải lùi tiến độ. Cơ hội tạo việc làm, mở rộng sản xuất và phát triển dịch vụ cũng bị ảnh hưởng.

Chính vì vậy, việc tháo gỡ điểm nghẽn đất đai cần được nhìn nhận không đơn thuần là giải quyết một tranh chấp riêng lẻ. Trong nhiều trường hợp, việc xử lý dứt điểm một hồ sơ có thể mở đường cho cả một chuỗi hoạt động đầu tư phía sau.

Theo các thông tin được công bố tại hội nghị, hoạt động giải quyết tranh chấp và xét xử các vụ việc hành chính liên quan đến đất đai đã góp phần đưa một diện tích đất đáng kể trở lại quá trình khai thác, phát triển. Tuy vậy, những vướng mắc về hồ sơ, nguồn gốc đất và dữ liệu vẫn tiếp tục đặt ra nhiều thách thức.

Vai trò của tòa án không chỉ dừng ở việc giải quyết tranh chấp

Khi nói đến việc khơi thông nguồn lực đất đai, nhiều người thường nghĩ trước tiên đến chính quyền, cơ quan quản lý đất đai hoặc nhà đầu tư. Tuy nhiên, cơ quan xét xử cũng giữ vai trò quan trọng.

Tòa án là nơi giải quyết nhiều tranh chấp phát sinh trong quá trình quản lý và sử dụng đất. Đồng thời, thông qua hoạt động xét xử các vụ án hành chính, tòa án góp phần kiểm soát tính hợp pháp của quyết định hành chính và hành vi hành chính liên quan đến quyền sử dụng đất.

Một bản án được giải quyết đúng pháp luật, rõ ràng và kịp thời không chỉ bảo vệ quyền lợi của các bên trong vụ việc cụ thể. Nó còn giúp xác định hướng xử lý cho những vấn đề đang bị ách tắc.

Ngược lại, nếu một tranh chấp kéo dài qua nhiều năm hoặc bản án đã có hiệu lực nhưng việc thi hành còn gặp khó khăn, nguồn lực đất đai vẫn có thể tiếp tục bị đình trệ.

Đây là lý do việc tăng cường sự phối hợp giữa cơ quan hành chính, cơ quan xét xử và các đơn vị có liên quan được xem là yếu tố quan trọng. Mục tiêu cuối cùng không phải là xử lý thật nhiều vụ việc, mà là tìm ra phương án giải quyết đúng pháp luật và đủ khả năng đưa các nguồn lực bị ách tắc trở lại nền kinh tế.

Bồi thường thỏa đáng là chìa khóa tạo sự đồng thuận

Trong các dự án có thu hồi đất, một trong những vấn đề nhạy cảm nhất luôn là quyền lợi của người dân.

Người có đất bị thu hồi không chỉ quan tâm đến số tiền nhận được. Với nhiều gia đình, đất đai còn gắn với nơi ở, sinh kế và quá trình tích lũy của nhiều thế hệ.

Vì vậy, nếu chính sách bồi thường chỉ được nhìn dưới góc độ hoàn thành thủ tục hành chính mà thiếu sự quan tâm đến khả năng ổn định cuộc sống của người dân sau khi bị thu hồi đất, nguy cơ phát sinh tranh chấp là rất lớn.

Một chính sách hiệu quả cần hướng đến sự cân bằng giữa nhiều lợi ích:

• Bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người có đất bị thu hồi.
• Tạo điều kiện để các dự án phục vụ lợi ích công cộng và phát triển kinh tế được triển khai đúng tiến độ.
• Hạn chế tình trạng khiếu nại, tranh chấp kéo dài do thiếu minh bạch hoặc chênh lệch trong cách áp dụng chính sách.

Điều quan trọng nhất là quá trình thu hồi đất phải tạo được niềm tin. Khi người dân hiểu rõ lý do thu hồi, cách xác định quyền lợi và phương án hỗ trợ sau thu hồi đất, khả năng đồng thuận sẽ cao hơn.

Đồng thuận xã hội, trong nhiều trường hợp, chính là cách hiệu quả nhất để giảm chi phí và thời gian giải phóng mặt bằng.

Nút thắt pháp lý cần được giải quyết từ gốc

Một trong những nguyên nhân khiến nhiều dự án đất đai kéo dài là sự đan xen của nhiều quy định pháp luật.

Một dự án có thể liên quan đồng thời đến pháp luật về đất đai, đầu tư, xây dựng, quy hoạch, tài chính và tài sản công. Chỉ cần một khâu chưa rõ thẩm quyền hoặc có cách hiểu khác nhau, toàn bộ quá trình có thể bị ảnh hưởng.

Thực tế trên phạm vi cả nước cho thấy nhiều dự án tồn đọng kéo dài do các vấn đề pháp lý phát sinh qua nhiều giai đoạn khác nhau. Việc xử lý không thể đơn giản theo cách áp dụng máy móc một quy định cho mọi trường hợp.

Đối với An Giang, bài toán đặt ra không chỉ là giải quyết từng vụ việc đang tồn tại mà còn cần nhận diện nguyên nhân chung.

Nếu một địa phương liên tục gặp vướng mắc ở cùng một loại thủ tục, điều cần làm không chỉ là xử lý từng hồ sơ riêng lẻ mà phải xem xét liệu quy trình thực hiện, cơ chế phối hợp hay hệ thống dữ liệu có đang tồn tại vấn đề hay không.

Chỉ khi giải quyết được nguyên nhân từ gốc, việc tháo gỡ mới có thể tạo ra hiệu quả lâu dài.

Dữ liệu đất đai minh bạch sẽ giảm đáng kể tranh chấp

Trong thời đại chuyển đổi số, một trong những công cụ quan trọng để giảm vướng mắc đất đai là xây dựng hệ thống dữ liệu đầy đủ và thống nhất.

Nhiều tranh chấp kéo dài bắt nguồn từ việc hồ sơ thiếu thông tin, dữ liệu giữa các cơ quan chưa đồng bộ hoặc nguồn gốc sử dụng đất phải xác minh qua nhiều giai đoạn.

Khi thông tin không rõ ràng, thời gian xử lý hồ sơ kéo dài. Người dân và doanh nghiệp phải đi lại nhiều lần. Cơ quan quản lý cũng đối mặt với rủi ro đưa ra quyết định thiếu căn cứ đầy đủ.

Do đó, số hóa dữ liệu không chỉ là câu chuyện ứng dụng công nghệ.

Một cơ sở dữ liệu đất đai đáng tin cậy có thể giúp:

• Rút ngắn thời gian xác minh thông tin về thửa đất.
• Hạn chế sự khác biệt giữa hồ sơ lưu trữ và tình trạng thực tế.
• Tăng tính minh bạch trong quá trình giải quyết thủ tục.
• Hỗ trợ cơ quan quản lý và cơ quan xét xử tiếp cận thông tin chính xác hơn.

Đầu tư cho dữ liệu đất đai vì thế cũng là đầu tư cho việc phòng ngừa tranh chấp trong tương lai.

Khơi thông đất đai phải gắn với trách nhiệm trong thực thi

Một chính sách tốt nhưng tổ chức thực hiện chậm vẫn có thể tạo ra điểm nghẽn.

Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng trong lĩnh vực đất đai, nơi một quyết định hành chính có thể tác động trực tiếp đến quyền lợi của người dân và giá trị của những dự án đầu tư lớn.

Do đó, trách nhiệm của cơ quan thực thi cần được xác định rõ. Hồ sơ thuộc thẩm quyền của cơ quan nào phải được xử lý trong thời hạn phù hợp. Những nội dung vượt thẩm quyền cần được báo cáo và hướng dẫn kịp thời thay vì để tồn đọng kéo dài.

Cùng với đó, cán bộ thực hiện nhiệm vụ cũng cần có cơ sở pháp lý rõ ràng để dám giải quyết những vấn đề phức tạp.

Trong nhiều trường hợp, sự chậm trễ không hoàn toàn xuất phát từ thiếu quy định mà còn do tâm lý e ngại trách nhiệm. Khi một hồ sơ liên quan đến lịch sử pháp lý phức tạp, nhiều cán bộ có xu hướng lựa chọn phương án an toàn là chờ hướng dẫn thêm.

Nếu tình trạng này kéo dài, nguồn lực đất đai tiếp tục bị “treo” dù trên thực tế đã có nhu cầu khai thác rất lớn.

Vì vậy, tháo gỡ điểm nghẽn cần đi cùng với việc phân định rõ trách nhiệm, thẩm quyền và cơ chế bảo vệ cán bộ thực hiện đúng quy định.

Từ giải quyết từng vụ việc đến tạo động lực phát triển

An Giang đang đặt mục tiêu khơi thông nguồn lực đất đai như một nhiệm vụ quan trọng trong giai đoạn phát triển mới. Điều này cho thấy cách tiếp cận đất đai đang dần chuyển từ tư duy quản lý đơn thuần sang tư duy khai thác hiệu quả nguồn lực.

Tuy nhiên, khai thác nguồn lực không đồng nghĩa với việc đẩy nhanh mọi dự án bằng mọi giá.

Một dự án chỉ có thể phát triển bền vững khi quyền lợi hợp pháp của người dân được tôn trọng, quy trình thu hồi đất minh bạch và các vấn đề pháp lý được giải quyết rõ ràng.

Nếu chỉ chạy theo tiến độ mà bỏ qua quyền lợi của người sử dụng đất, tranh chấp có thể tiếp tục phát sinh. Ngược lại, nếu mọi vấn đề đều kéo dài vì thiếu cơ chế giải quyết, cơ hội phát triển cũng sẽ bị bỏ lỡ.

Điểm cân bằng cần hướng đến là giải quyết nhanh nhưng không tùy tiện, thúc đẩy đầu tư nhưng không xem nhẹ quyền lợi của người dân.

Đất đai cần được đưa trở lại đúng vai trò của một nguồn lực phát triển

Câu chuyện tại An Giang cũng phản ánh một vấn đề lớn hơn đang được đặt ra trên phạm vi cả nước: làm thế nào để những nguồn lực đang bị đình trệ vì thủ tục, tranh chấp hoặc các vấn đề lịch sử có thể được xử lý đúng pháp luật và đưa trở lại phục vụ phát triển.

Trong bối cảnh Việt Nam đang tiếp tục hoàn thiện chính sách đất đai, yêu cầu tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế và tổ chức thực hiện ngày càng trở nên cấp thiết. Việc sửa đổi và hoàn thiện pháp luật được kỳ vọng sẽ tạo khuôn khổ đồng bộ hơn cho quản lý, sử dụng và phát huy nguồn lực đất đai.

Đối với An Giang, quá trình này sẽ không thể hoàn thành chỉ bằng một hội nghị hay một nhóm giải pháp ngắn hạn.

Điều cần thiết là sự phối hợp liên tục giữa cơ quan quản lý, tòa án, các cơ quan tư pháp, địa phương, doanh nghiệp và người dân. Mỗi tranh chấp được giải quyết dứt điểm, mỗi dự án được tháo gỡ đúng pháp luật và mỗi thủ tục được cải thiện đều có thể góp phần giải phóng thêm một phần nguồn lực.

Khi đất đai không còn bị mắc kẹt trong những hồ sơ kéo dài, tranh chấp chưa có hồi kết hay sự chồng chéo về thủ tục, nguồn lực này mới thực sự có cơ hội chuyển hóa thành hạ tầng, sản xuất, việc làm và giá trị kinh tế.

Tháo gỡ điểm nghẽn đất đai vì thế không chỉ là giải quyết những tồn tại của hôm nay. Đó còn là quá trình tạo dựng nền tảng pháp lý và quản trị minh bạch hơn để An Giang có thêm dư địa phát triển trong những năm tới.