Chuyển đổi số: Động lực nâng năng suất và sức cạnh tranh

Từ ứng dụng công nghệ đến thay đổi mô hình tăng trưởng

Trong nhiều năm, chuyển đổi số thường được nhìn nhận như một nhiệm vụ công nghệ: doanh nghiệp đầu tư hệ thống quản trị, xây dựng nền tảng bán hàng trực tuyến, số hóa hồ sơ hoặc đưa một số khâu lên môi trường điện tử. Tuy nhiên, cách tiếp cận này đang dần thay đổi.

Giá trị lớn nhất của chuyển đổi số không nằm ở bản thân công nghệ mà ở những thay đổi mà công nghệ tạo ra đối với phương thức vận hành. Khi dữ liệu được kết nối giữa các bộ phận, doanh nghiệp có thể rút ngắn thời gian xử lý, giảm sai sót, kiểm soát chi phí và đưa ra quyết định nhanh hơn. Khi máy móc, phần mềm và con người được tổ chức trên cùng một hệ thống dữ liệu, quá trình sản xuất cũng có thể chuyển từ phản ứng thụ động sang chủ động dự báo.

Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh yêu cầu về năng suất đang trở thành một trong những yếu tố quyết định khả năng duy trì tốc độ tăng trưởng. Khi chi phí đầu vào, nhân công và tiêu chuẩn thị trường ngày càng cao, doanh nghiệp không thể chỉ dựa vào việc mở rộng quy mô lao động hoặc tăng vốn đầu tư. Nâng cao hiệu quả của từng đơn vị nguồn lực mới là hướng đi có tính bền vững.

Chuyển đổi số vì vậy cần được đặt trong bài toán rộng hơn về năng suất. Một khoản đầu tư công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi giúp doanh nghiệp tạo ra nhiều giá trị hơn với cùng lượng vốn, lao động và thời gian, hoặc tạo ra sản phẩm có chất lượng cao hơn với chi phí hợp lý hơn.

Doanh nghiệp nhỏ và vừa cần một cách tiếp cận thực tế

Mục tiêu phát triển kinh tế số đặt ra yêu cầu rất lớn đối với khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa. Đây là nhóm có số lượng đông đảo, giữ vai trò quan trọng trong tạo việc làm và đóng góp cho nền kinh tế nhưng thường hạn chế về vốn, nhân lực công nghệ và khả năng triển khai các dự án số hóa quy mô lớn.

Với nhóm doanh nghiệp này, chuyển đổi số không nhất thiết phải bắt đầu bằng những hệ thống đắt tiền. Điều quan trọng hơn là xác định đúng điểm nghẽn trong hoạt động sản xuất, kinh doanh và lựa chọn công nghệ giải quyết trực tiếp vấn đề đó.

Một doanh nghiệp có thể bắt đầu bằng quản trị dòng tiền, quản lý đơn hàng, kiểm soát tồn kho, chăm sóc khách hàng hoặc số hóa quy trình nội bộ. Khi những nền tảng cơ bản được hình thành, doanh nghiệp mới có thể tiến tới phân tích dữ liệu, tự động hóa và ứng dụng trí tuệ nhân tạo.

Cách làm từng bước giúp giảm áp lực tài chính và hạn chế tình trạng đầu tư công nghệ nhưng không khai thác hết công suất. Thực tế cho thấy, một hệ thống hiện đại nhưng không được tích hợp vào quy trình vận hành hoặc không có nhân sự đủ năng lực sử dụng sẽ khó tạo ra hiệu quả tương xứng với chi phí bỏ ra.

Do đó, chính sách hỗ trợ chuyển đổi số cần hướng nhiều hơn vào hiệu quả sử dụng. Bên cạnh hỗ trợ vốn, doanh nghiệp cần được tiếp cận các chương trình tư vấn, đào tạo, đánh giá mức độ sẵn sàng về công nghệ và kết nối với các nhà cung cấp giải pháp phù hợp.

Năng suất phải trở thành thước đo của chuyển đổi số

Một trong những vấn đề cần được quan tâm là đánh giá kết quả chuyển đổi số bằng những chỉ tiêu cụ thể thay vì chỉ dựa vào số lượng hệ thống được triển khai.

Doanh nghiệp cần trả lời được những câu hỏi căn bản: thời gian xử lý công việc có giảm không, tỷ lệ sai sót có được cải thiện không, chi phí vận hành thay đổi thế nào, doanh thu trên mỗi lao động tăng ra sao và chất lượng sản phẩm có được nâng lên hay không.

Nếu một giải pháp số giúp giảm thời gian xử lý đơn hàng từ vài ngày xuống còn vài giờ, hạn chế hàng tồn kho hoặc giúp doanh nghiệp dự báo nhu cầu chính xác hơn, đó mới là giá trị thực chất.

Ở cấp độ nền kinh tế, tư duy này càng quan trọng. Kinh tế số không nên chỉ được đo bằng số lượng doanh nghiệp sử dụng nền tảng số hay tỷ lệ giao dịch trực tuyến. Điều đáng quan tâm hơn là công nghệ có góp phần nâng cao năng suất tổng thể, mở rộng thị trường và tạo ra những ngành nghề, sản phẩm có giá trị gia tăng cao hay không.

Đây cũng là lý do chuyển đổi số cần gắn chặt với đổi mới sáng tạo. Nếu chỉ số hóa quy trình cũ mà không thay đổi tư duy quản trị, doanh nghiệp có thể nhanh chóng đạt giới hạn. Ngược lại, khi dữ liệu được sử dụng để thiết kế lại quy trình và tạo ra mô hình kinh doanh mới, tác động của công nghệ sẽ lớn hơn nhiều.

Muốn đi sâu vào chuỗi giá trị phải làm chủ dữ liệu và công nghệ

Đối với các doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, chuyển đổi số còn mang một ý nghĩa khác: nâng cao khả năng đáp ứng các yêu cầu ngày càng khắt khe của đối tác.

Các tập đoàn quốc tế không chỉ quan tâm đến giá thành sản phẩm. Họ ngày càng chú trọng khả năng truy xuất nguồn gốc, kiểm soát chất lượng, bảo đảm an toàn dữ liệu, quản trị rủi ro, minh bạch thông tin và đáp ứng các tiêu chuẩn về môi trường, xã hội và quản trị.

Điều này tạo ra sức ép nhưng đồng thời cũng mở ra cơ hội cho doanh nghiệp Việt Nam.

Một hệ thống quản trị dựa trên dữ liệu có thể giúp doanh nghiệp chứng minh chất lượng sản phẩm, theo dõi nguồn nguyên liệu, kiểm soát tiến độ và cung cấp thông tin theo yêu cầu của đối tác. Khi năng lực quản trị được nâng lên, doanh nghiệp có thêm cơ sở để tham gia những công đoạn có giá trị cao hơn thay vì chỉ đảm nhận các khâu gia công có biên lợi nhuận thấp.

Vì vậy, chuyển đổi số cần được xem như một công cụ nâng cấp vị trí của doanh nghiệp trong chuỗi giá trị, chứ không đơn thuần là nhiệm vụ hiện đại hóa hệ thống quản lý.

Con người quyết định hiệu quả của công nghệ

Một nghịch lý có thể xuất hiện trong quá trình số hóa là doanh nghiệp đầu tư ngày càng nhiều vào công nghệ nhưng hiệu quả lại không tăng tương ứng. Nguyên nhân thường không nằm ở thiết bị mà ở khả năng tổ chức và sử dụng công nghệ.

Máy móc có thể thay đổi cách sản xuất, phần mềm có thể tự động hóa nhiều thao tác, nhưng con người vẫn quyết định cách doanh nghiệp lựa chọn giải pháp, vận hành hệ thống và khai thác dữ liệu.

Do đó, đào tạo nhân lực số phải trở thành một phần của chiến lược chuyển đổi. Người lao động không chỉ cần biết sử dụng công cụ mà còn phải hiểu cách đọc dữ liệu, nhận diện vấn đề, phối hợp với hệ thống tự động và thích ứng với những thay đổi liên tục của công nghệ.

Đối với đội ngũ quản lý, yêu cầu còn cao hơn. Lãnh đạo doanh nghiệp cần chuyển từ tư duy "mua công nghệ" sang tư duy "giải quyết bài toán bằng công nghệ". Đây là sự khác biệt quyết định giữa một dự án công nghệ đơn lẻ và một chiến lược chuyển đổi số thực chất.

Xây dựng hệ sinh thái để doanh nghiệp cùng phát triển

Một doanh nghiệp đơn lẻ khó có thể tự giải quyết toàn bộ những vấn đề liên quan đến vốn, công nghệ, nhân lực, dữ liệu và an ninh mạng. Vì vậy, quá trình chuyển đổi số cần được đặt trong một hệ sinh thái có sự tham gia của Nhà nước, doanh nghiệp công nghệ, tổ chức tài chính, hiệp hội ngành nghề và các cơ sở đào tạo.

Trong hệ sinh thái đó, doanh nghiệp công nghệ Việt Nam có thể đóng vai trò cung cấp giải pháp phù hợp với đặc thù của từng ngành. Các doanh nghiệp lớn có khả năng dẫn dắt tiêu chuẩn và hình thành mạng lưới nhà cung cấp số. Các tổ chức tài chính có thể phát triển sản phẩm tín dụng phù hợp với nhu cầu đầu tư công nghệ. Trong khi đó, cơ quan quản lý cần tiếp tục hoàn thiện môi trường pháp lý, dữ liệu và các chính sách khuyến khích đổi mới sáng tạo.

Khi các nguồn lực này được kết nối, chi phí chuyển đổi đối với doanh nghiệp nhỏ có thể giảm xuống, đồng thời tạo điều kiện hình thành thị trường công nghệ trong nước có quy mô lớn hơn.

Từ "số hóa" đến năng lực cạnh tranh mới

Giai đoạn tiếp theo của chuyển đổi số sẽ không còn đơn giản là đưa các hoạt động truyền thống lên môi trường trực tuyến. Mục tiêu cao hơn là hình thành phương thức sản xuất, quản trị và kinh doanh dựa trên dữ liệu.

Đây cũng là cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam rút ngắn khoảng cách với các nền kinh tế phát triển. Thay vì chỉ sử dụng công nghệ do bên ngoài cung cấp, doanh nghiệp cần từng bước nâng cao năng lực tích hợp, làm chủ dữ liệu, phát triển giải pháp và tạo ra sản phẩm công nghệ phù hợp với nhu cầu thực tế.

Nếu chuyển đổi số được gắn với năng suất, chất lượng và giá trị gia tăng, công nghệ sẽ trở thành động lực trực tiếp của tăng trưởng. Ngược lại, nếu chỉ chạy theo xu hướng và đầu tư dàn trải, chuyển đổi số có nguy cơ trở thành một khoản chi phí thay vì một động lực phát triển.

Trong bối cảnh kinh tế số ngày càng mở rộng, lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào tốc độ học hỏi, khả năng sử dụng dữ liệu và năng lực đổi mới. Vì vậy, bài toán quan trọng nhất không phải là doanh nghiệp số hóa nhanh đến đâu, mà là số hóa có tạo ra năng suất cao hơn, sản phẩm tốt hơn và vị thế lớn hơn trên thị trường hay không.