EPR trước bước chuyển lớn về trách nhiệm doanh nghiệp

EPR là viết tắt của cụm từ Extended Producer Responsibility, được hiểu là trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất. Theo nguyên tắc này, trách nhiệm của doanh nghiệp không kết thúc khi sản phẩm được bán ra thị trường.

Một chai nhựa, một bao bì, một thiết bị điện tử hay một phương tiện sau khi hoàn thành vòng đời sử dụng sẽ trở thành chất thải. Nếu không có cơ chế thu hồi, một phần trong số đó có thể được đưa đến bãi chôn lấp, đốt hoặc thất thoát ra môi trường.

EPR đặt ra một câu hỏi khác: Ai phải chịu trách nhiệm đối với lượng chất thải phát sinh từ những sản phẩm đã được đưa ra thị trường?

Câu trả lời của EPR là nhà sản xuất và nhà nhập khẩu phải có trách nhiệm tham gia vào quá trình xử lý sản phẩm sau sử dụng.

Việt Nam đang đứng trước một bước chuyển quan trọng

EPR đã được đưa vào hệ thống pháp luật Việt Nam từ năm 2020 và bắt đầu được triển khai trên thực tế từ năm 2022.

Tuy nhiên, quá trình thực hiện cho thấy một vấn đề đáng chú ý: giữa việc doanh nghiệp hoàn thành nghĩa vụ theo quy định và việc một lượng chất thải thực sự được thu hồi, tái chế vẫn có thể tồn tại khoảng cách.

Tại hội thảo về định hướng hoàn thiện EPR ngày 11/8/2026, cơ quan quản lý cho biết đang xem xét thay đổi cách thức thực hiện nghĩa vụ tái chế.

Một trong những đề xuất đáng chú ý là bỏ cơ chế đóng góp tài chính để hoàn thành nghĩa vụ tái chế, thay vào đó tăng trách nhiệm trực tiếp của nhà sản xuất và nhà nhập khẩu.

Nếu được áp dụng, đây sẽ là sự thay đổi đáng kể về phương thức vận hành EPR.

Doanh nghiệp sẽ không chỉ cần chứng minh mình đã thực hiện một nghĩa vụ tài chính, mà phải quan tâm nhiều hơn đến việc sản phẩm, bao bì sau sử dụng được thu hồi và tái chế như thế nào.

Tại sao bỏ “đóng phí” có thể tạo ra thay đổi?

Cơ chế tài chính có ưu điểm là tương đối đơn giản trong tổ chức thực hiện. Doanh nghiệp có thể hoàn thành nghĩa vụ thông qua việc đóng góp theo quy định, trong khi nguồn lực được sử dụng cho các hoạt động liên quan đến môi trường.

Nhưng nếu mục tiêu cuối cùng là tăng tỷ lệ thu hồi và tái chế, chỉ có nguồn tiền chưa chắc đã đủ.

Vấn đề nằm ở chỗ nguồn tiền đó phải biến thành dòng vật liệu thực sự được thu hồi và tái chế.

Khi chuyển sang mô hình tăng trách nhiệm trực tiếp, doanh nghiệp sẽ phải quan tâm đến toàn bộ chuỗi phía sau sản phẩm.

Họ cần tìm đơn vị thu gom, tổ chức phân loại, lựa chọn cơ sở tái chế và kiểm soát kết quả. Những doanh nghiệp có quy mô lớn thậm chí có thể phải xây dựng hoặc tham gia các mạng lưới thu hồi riêng.

Sự thay đổi này tạo ra một áp lực mới nhưng đồng thời cũng tạo ra động lực mới.

Doanh nghiệp sẽ có lý do kinh tế để tìm cách giảm chi phí thu hồi, cải thiện thiết kế sản phẩm và sử dụng vật liệu có khả năng tái chế tốt hơn.

Nếu thiết kế sản phẩm có ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí thực hiện EPR, chính sách sẽ bắt đầu tác động vào quyết định sản xuất thay vì chỉ tác động đến khâu xử lý chất thải.

Nhưng không thể yêu cầu doanh nghiệp tự làm tất cả

Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý khi thay đổi EPR.

Tăng trách nhiệm cho doanh nghiệp không có nghĩa doanh nghiệp phải tự xây dựng toàn bộ hệ thống thu gom, phân loại và tái chế.

Một chuỗi tái chế hiệu quả cần nhiều chủ thể cùng tham gia, từ nhà sản xuất, nhà nhập khẩu, hệ thống phân phối, đơn vị thu gom, cơ sở phân loại, nhà máy tái chế cho đến người tiêu dùng.

Do đó, dự thảo chính sách được định hướng theo hướng cho phép doanh nghiệp lựa chọn phương thức thực hiện phù hợp.

Doanh nghiệp có thể tự tổ chức hoặc thuê, ủy quyền cho các đơn vị có đủ năng lực.

Cách tiếp cận này có ý nghĩa quan trọng đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ. Nếu tất cả đều phải tự tổ chức một hệ thống thu gom và tái chế riêng, chi phí tuân thủ có thể rất lớn và tạo ra rào cản không cần thiết.

Ngược lại, nếu có các tổ chức trung gian đủ năng lực, nhiều doanh nghiệp có thể cùng tham gia một hệ thống chung, từ đó giảm chi phí và nâng hiệu quả thu gom.

Tổ chức trung gian sẽ trở thành mắt xích quan trọng

Khi EPR chuyển mạnh sang trách nhiệm thực hiện, các tổ chức trung gian có thể đóng vai trò kết nối thị trường.

Những tổ chức này không chỉ đơn giản là nơi doanh nghiệp “thuê để làm thay”. Nếu được thiết kế đúng, họ có thể tập hợp nghĩa vụ của nhiều doanh nghiệp, tổ chức mạng lưới thu gom, ký kết với cơ sở tái chế và xây dựng hệ thống dữ liệu thống nhất.

Quan trọng hơn, kết quả tái chế phải có khả năng kiểm chứng.

Một hệ thống EPR hiệu quả cần trả lời được những câu hỏi cơ bản: Bao nhiêu sản phẩm đã được thu hồi? Khối lượng bao nhiêu? Thu gom ở đâu? Được chuyển đến cơ sở nào? Bao nhiêu đã thực sự được tái chế?

Nếu không giải quyết được những câu hỏi này, EPR có nguy cơ trở thành một hệ thống kê khai hành chính thay vì một công cụ môi trường.

Do đó, dữ liệu và kiểm toán sẽ ngày càng quan trọng khi trách nhiệm trực tiếp của doanh nghiệp được tăng lên.

Thách thức không nằm ở ý tưởng mà ở năng lực thị trường

EPR về nguyên tắc có thể rất rõ ràng, nhưng triển khai trên thực tế lại phụ thuộc vào năng lực của thị trường tái chế.

Nếu doanh nghiệp được yêu cầu thu hồi nhưng không có đủ đơn vị thu gom, nghĩa vụ sẽ khó thực hiện.

Nếu có mạng lưới thu gom nhưng thiếu cơ sở tái chế đạt chuẩn, dòng vật liệu sau tiêu dùng vẫn có thể bị đứt gãy.

Nếu có nhà máy tái chế nhưng thiếu nguồn nguyên liệu ổn định, hoạt động sản xuất cũng khó duy trì.

Vì vậy, chính sách EPR cần được triển khai đồng thời với phát triển hạ tầng tái chế.

Đây cũng là lý do việc nới điều kiện đầu tư cơ sở tái chế, hỗ trợ hình thành các điểm thu hồi và kết nối hệ thống phân phối với hoạt động thu gom có thể tạo ra tác động lớn.

Một chính sách buộc doanh nghiệp phải tái chế nhưng không tạo đủ năng lực tái chế sẽ khó đạt mục tiêu.

Người tiêu dùng cũng là một mắt xích của EPR

EPR thường được đặt lên vai nhà sản xuất và nhà nhập khẩu, nhưng hiệu quả cuối cùng lại phụ thuộc đáng kể vào hành vi của người tiêu dùng.

Một sản phẩm có thể được thiết kế hoàn toàn có khả năng tái chế nhưng nếu bị trộn lẫn với các loại chất thải khác, quá trình phân loại sẽ trở nên tốn kém.

Do đó, hệ thống EPR cần đi cùng với việc nâng cao khả năng phân loại, thu gom tại nguồn và hình thành thói quen đưa sản phẩm sau sử dụng đến đúng điểm tiếp nhận.

Điều này cho thấy EPR không phải là mối quan hệ đơn tuyến giữa Nhà nước và doanh nghiệp.

Đó là một cơ chế có sự tham gia của toàn bộ chuỗi giá trị.

Nhà nước cần tạo “luật chơi”, doanh nghiệp tạo ra kết quả

Khi EPR chuyển sang giai đoạn mới, vai trò của Nhà nước cũng cần được xác định lại.

Cơ quan quản lý cần tập trung vào việc ban hành tiêu chuẩn, xây dựng cơ chế giám sát, kiểm soát dữ liệu và bảo đảm sự minh bạch của thị trường.

Trong khi đó, doanh nghiệp cần trở thành chủ thể chủ động tìm kiếm giải pháp thu hồi và tái chế với chi phí hợp lý nhất.

Cách phân công này tạo ra một cơ chế thị trường rõ hơn: Nhà nước đặt ra yêu cầu và giám sát, doanh nghiệp lựa chọn phương án thực hiện, còn các đơn vị thu gom và tái chế cung cấp dịch vụ.

Nếu cạnh tranh được hình thành, chi phí tái chế có thể được tối ưu và công nghệ mới có thêm cơ hội phát triển.

Không nên biến EPR thành một gánh nặng thủ tục mới

Một rủi ro khác cần tránh là việc tăng trách nhiệm doanh nghiệp nhưng đồng thời tạo thêm quá nhiều thủ tục.

Nếu doanh nghiệp phải dành phần lớn nguồn lực cho kê khai, báo cáo và chứng minh hồ sơ thay vì tập trung vào kết quả thu hồi, tái chế, EPR có thể mất đi mục tiêu ban đầu.

Do đó, hệ thống cần hướng tới nguyên tắc: quản lý bằng kết quả, kiểm soát bằng dữ liệu và giảm tối đa thủ tục không tạo thêm giá trị môi trường.

Cơ chế chuyển tiếp nghĩa vụ trong một số trường hợp cũng có thể giúp doanh nghiệp thích ứng với thay đổi chính sách, nhất là trong giai đoạn thị trường dịch vụ tái chế chưa phát triển đồng đều.

EPR chỉ thành công khi rác thải trở thành nguồn lực

Thước đo cuối cùng của EPR không nên chỉ là có bao nhiêu doanh nghiệp tham gia hay bao nhiêu khoản tiền được đóng vào hệ thống.

Điều quan trọng hơn là có bao nhiêu sản phẩm được thu hồi, bao nhiêu vật liệu được tái chế và bao nhiêu nguồn nguyên liệu được quay trở lại nền kinh tế.

Nếu một chiếc bao bì sau khi sử dụng được thu hồi, phân loại, tái chế thành nguyên liệu mới và tiếp tục được sử dụng để tạo ra sản phẩm khác, vòng đời của tài nguyên đã được kéo dài.

Đó mới là giá trị cốt lõi mà EPR hướng tới.

Việc Việt Nam xem xét tăng trách nhiệm trực tiếp của doanh nghiệp vì thế có thể được nhìn nhận như một bước chuyển từ “trả chi phí cho chất thải” sang “chịu trách nhiệm với vòng đời sản phẩm”.

Nhưng để bước chuyển này thành công, không thể chỉ thay đổi một quy định.

Cần đồng thời phát triển thị trường tái chế, nâng năng lực thu gom, chuẩn hóa dữ liệu, tăng minh bạch, hỗ trợ doanh nghiệp trong giai đoạn chuyển tiếp và tạo điều kiện để người tiêu dùng tham gia.

Khi những yếu tố đó cùng vận hành, EPR sẽ không còn đơn thuần là nghĩa vụ môi trường.

Nó có thể trở thành động lực để doanh nghiệp đổi mới sản phẩm, thị trường hình thành các ngành dịch vụ tái chế mới và tài nguyên được giữ lại lâu hơn trong nền kinh tế.

Đó cũng là bước đi cần thiết nếu Việt Nam muốn chuyển từ tư duy “xử lý rác sau khi phát sinh” sang tư duy “thiết kế để giảm và tái sử dụng rác ngay từ đầu”.