Xây dựng Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh: Tự chủ giá cho hàng Việt

Thực hiện Nghị quyết số 220 ngày 07/08/2026 của Chính phủ, Bộ Công Thương đang tích cực phối hợp cùng các Bộ, ngành liên quan để xây dựng dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Sự ra đời của bộ luật chuyên biệt này được kỳ vọng sẽ giải quyết triệt để sự phân tán pháp lý hiện nay, tạo bệ phóng vững chắc cho thị trường hàng hóa hiện đại, đồng thời bảo vệ các doanh nghiệp trước những cú sốc biến động giá trên toàn cầu.

Vì sao Việt Nam cần một bộ Luật chuyên biệt cho thị trường phái sinh hàng hóa?

Dù Việt Nam đứng trong nhóm các quốc gia xuất khẩu hàng đầu thế giới ở nhiều ngành hàng, thực trạng pháp lý và hạ tầng thị trường vẫn còn nhiều khoảng trống:

• Sự phân tán của hệ thống pháp luật hiện hành: Rà soát 37 văn bản quy phạm pháp luật ở các lĩnh vực thương mại, tài chính, ngân hàng, ngoại hối, công nghệ... cho thấy các quy định về phái sinh hàng hóa chủ yếu nằm ở cấp dưới luật, thiếu tính đồng bộ và chưa điều chỉnh toàn diện thị trường.
• Áp lực từ độ mở của nền kinh tế: Là cường quốc xuất khẩu nông sản (cà phê, gạo, hồ tiêu, cao su, điều, thủy sản) và là bên tiêu thụ lớn về năng lượng, kim loại, Việt Nam chịu ảnh hưởng trực tiếp từ biến động giá thế giới nhưng lại hoàn toàn thiếu công cụ định giá nội địa.
• Thoát thế "làm thuê" về giá: Việc chưa có sản phẩm phái sinh gắn liền với thế mạnh trong nước khiến doanh nghiệp buộc phải lấy giá tham chiếu từ các Sở giao dịch nước ngoài, làm giảm giá trị gia tăng và mất thế chủ động trong thương lượng thương mại.
• Cơn khát công cụ phòng ngừa rủi ro (Hedging): Các tập đoàn kinh tế lớn như PVN, Petrolimex, PVGas, EVN cùng hàng nghìn doanh nghiệp chế tác, xuất nhập khẩu đang rất cần hành lang pháp lý chuẩn chỉnh để thực hiện bảo hiểm giá, chốt chi phí đầu vào và chủ động kế hoạch kinh doanh.
• Thiếu tính minh bạch và tập trung: Sự manh mún trong giao dịch truyền thống làm hạn chế khả năng dự báo thị trường, gia tăng rủi ro tranh chấp và gây khó khăn cho công tác quản lý vĩ mô của Nhà nước.

Khung pháp lý chuyên biệt: 8 chương, 55 điều mới có gì đột phá?

Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh được thiết kế tập trung vào 5 trụ cột nội dung mang tính kiến tạo và phát triển:

• Trụ cột 1 - Phạm vi & Nguyên tắc chung: Định hình rõ nguyên tắc vận hành, phạm vi điều chỉnh và mối quan hệ giữa Luật này với các luật chuyên ngành khác để đảm bảo tính thống nhất của hệ thống pháp luật.
• Trụ cột 2 - Chuẩn hóa Sản phẩm & Chủ thể: Quy định đầy đủ các sản phẩm phái sinh theo thông lệ quốc tế gồm Hợp đồng kỳ hạn, Hợp đồng tương lai, Hợp đồng quyền chọn, Hợp đồng hoán đổi, Hợp đồng chênh lệch (CFD); phân định rõ thị trường tập trung và thị trường phi tập trung (OTC).
• Trụ cột 3 - Thiết lập Hạ tầng kỹ thuật & Kiểm soát rủi ro: Quy định việc xây dựng các thiết chế bắt buộc cho một thị trường hiện đại như cơ chế thanh toán bù trừ tập trung, Đối tác bù trừ trung tâm (CCP), hệ thống kho bãi, lưu ký và giao nhận hàng hóa thực.
• Trụ cột 4 - Phân cấp quản lý & Đơn giản thủ tục: Môi trường pháp lý mang tính kiến tạo, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho các cơ quan chuyên trách, cắt giảm tối đa các thủ tục hành chính rườm rà.
• Trụ cột 5 - Quản lý giao dịch xuyên biên giới: Hoàn thiện khung pháp lý cho các giao dịch có yếu tố nước ngoài, quy định rõ cơ chế kết nối giữa các Sở giao dịch trong nước với các sàn quốc tế.

Thực trạng thị trường trong nước: Quy mô mới mở nhưng còn phụ thuộc ngoại

Nhìn lại quá trình vận hành những năm qua, thị trường phái sinh hàng hóa Việt Nam vừa cho thấy tiềm năng lớn, vừa bộc lộ những hạn chế căn bản:

• Sự bứt phá ấn tượng của Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam (MXV): Khối lượng giao dịch tăng vọt từ 58,9 ngàn hợp đồng (năm 2019) lên 1,14 triệu hợp đồng (năm 2024) và đạt tới 1,54 triệu hợp đồng vào năm 2025.
• Giá trị giao dịch phát triển nhanh: Giá trị giao dịch danh nghĩa bình quân đạt khoảng 7.500 tỷ đồng/ngày, niêm yết 40 loại hợp đồng thuộc 38 mặt hàng năng lượng, kim loại, nông sản với hơn 30 thành viên thị trường.
• Sự tham gia của hệ thống ngân hàng: Đã có 16 ngân hàng thương mại và chi nhánh ngân hàng nước ngoài cung ứng sản phẩm phái sinh giá hàng hóa cho doanh nghiệp.
• Điểm nghẽn thanh khoản và hạ tầng: Thị trường vẫn ở giai đoạn sơ khai, quy mô nhỏ, cơ cấu nhà đầu tư chưa hợp lý và chưa xây dựng được giá tham chiếu nội địa cho nông sản chủ lực.
• Mức độ phụ thuộc quốc tế quá cao: Các ngân hàng trong nước khi bán hợp đồng phái sinh cho doanh nghiệp nội địa vẫn phải mua giao dịch đối ứng trên các sàn ngoại để quản trị rủi ro. Điều này phản ánh năng lực tự chủ thấp và rủi ro chi phí phát sinh lớn khi thị trường toàn cầu chao đảo.