Đổi Mới Luật Trưng Dụng: Kiến Tạo Thể Chế Hiện Đại

1. Đổi mới tư duy lập pháp từ công cụ khẩn cấp sang quản trị rủi ro hiện đại

Đạo luật về trưng mua, trưng dụng tài sản hiện hành (ban hành từ năm 2008) vốn được thiết kế như một "van an toàn" hay biện pháp cấp bách cuối cùng khi các công cụ quản lý hành chính thông thường không thể đáp ứng được các biến động cực đoan của đời sống kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, thực tế vận hành gần hai thập kỷ qua cho thấy một khoảng cách khá lớn giữa thiết kế chính sách và nhu cầu thực tiễn. Biện pháp trưng mua gần như chưa từng phát sinh, trong khi việc trưng dụng chủ yếu chỉ được kích hoạt trong giai đoạn khủng hoảng y tế toàn cầu vừa qua.

Sự vận động vũ bão của nền kinh tế số và những thách thức an ninh phi truyền thống đòi hỏi tư duy pháp lý phải chuyển dịch. Việc sửa đổi luật lần này không chỉ đơn thuần là gia cố các quy định cũ, mà phải mang tầm nhìn kiến tạo: biến một công cụ mang tính áp đặt hành chính thành một cơ chế quản trị rủi ro minh bạch, vận hành trơn tru và có khả năng phản ứng nhanh trước mọi tình huống khẩn cấp của quốc gia.

2. Tái cấu trúc khái niệm tài sản và ranh giới quyền sở hữu

• Sự lạc hậu của danh mục tài sản truyền thống: Khung pháp lý cũ chủ yếu xoay quanh các dạng tài sản vật chất hữu hình mang tính truyền thống như đất đai, nhà xưởng, phương tiện vận tải cơ giới. Điều này tạo ra một khoảng trống pháp lý lớn khi đối diện với các tài sản phát sinh từ cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư.

• Định hình không gian tài sản mới: Dự thảo hướng tới việc định nghĩa và bao quát các loại hình tài sản mới như hạ tầng số, băng thông internet, dữ liệu đám mây, bản quyền phần mềm hay các nền tảng công nghệ lõi. Trong các kịch bản khủng hoảng về an ninh mạng hoặc tê liệt hệ thống thông tin quốc gia, quyền trưng dụng tạm thời đối với hạ tầng số của các tập đoàn công nghệ là điều kiện kiên quyết để bảo vệ huyết mạch an ninh quốc gia.

• Thiết lập "bức tường bảo hộ" cho doanh nghiệp: Việc mở rộng phạm vi tài sản phải đi đôi với các tiêu chí kiểm soát quyền lực chặt chẽ. Luật sửa đổi cần làm rõ các trường hợp cụ thể liên quan đến thiên tai, dịch bệnh nguy hiểm, chống khủng bạo hoặc tình trạng khẩn cấp quốc gia nhằm triệt tiêu hoàn toàn sự tùy tiện trong diễn giải của các cơ quan thực thi, tránh gây hoang mang cho cộng đồng nhà đầu tư.

3. Hóa giải các nút thắt cốt lõi: Phân cấp thẩm quyền và định giá tài sản

• Phân cấp triệt để theo tinh thần "Địa phương quyết, địa phương làm": Một trong những điểm nghẽn khiến việc thực thi các biện pháp khẩn cấp trước đây bị kéo dài là cơ chế ủy quyền quá cứng nhắc. Quy trình thủ tục buộc phải đi qua các nấc thang trung gian từ Thủ tướng, Bộ trưởng rồi mới đến địa phương. Mô hình cải cách mới đẩy mạnh việc phân cấp mạnh mẽ cho chính quyền cấp tỉnh và cấp huyện (phù hợp với mô hình tổ chức hệ thống chính trị hai cấp mới). Điều này cho phép người đứng đầu địa phương ra quyết định phản ứng ngay lập tức trong phạm vi địa bàn quản lý, đồng thời tự chịu trách nhiệm hoàn toàn trước pháp luật.

• Xây dựng cơ chế bồi thường sòng phẳng và tiệm cận thị trường: Tranh chấp lớn nhất trong các quan hệ mang tính trưng mua, trưng dụng luôn nằm ở bài toán lợi ích. Cơ chế xác định giá trưng mua và giá trị bồi thường thiệt hại do trưng dụng trước đây thường thiếu cụ thể, dễ dẫn đến áp đặt giá hành chính gây thiệt thòi cho chủ sở hữu. Dự thảo chính sách mới cần thiết lập một hệ thống tham chiếu giá độc lập, dựa trên giá trị thị trường tại thời điểm ban hành quyết định. Đối với việc trưng dụng (sử dụng có thời hạn), chi phí bồi thường không chỉ bao gồm hao mòn vật lý mà phải tính toán đến cả phần lợi nhuận bị bỏ lỡ (chi phí cơ hội) của doanh nghiệp trong suốt thời gian tài sản bị tạm giữ.

4. Kỳ vọng từ góc nhìn thể chế: Niềm tin thị trường và ổn định kinh tế vĩ mô

Việc hoàn thiện Hồ sơ đề xuất chính sách sửa đổi Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản thể hiện cam kết mạnh mẽ của Chính phủ trong việc tôn trọng và bảo vệ quyền tài sản hợp pháp của công dân theo Hiến pháp. Khi các quy tắc trò chơi được minh bạch hóa hoàn toàn, rủi ro pháp lý đối với các nhà đầu tư lớn trong và ngoài nước sẽ giảm xuống mức tối thiểu.

Một hành lang pháp lý sắc bén, công bằng và linh hoạt không những giúp Nhà nước chủ động huy động tối đa các nguồn lực xã hội trong các giai đoạn biến động quốc gia, mà còn là bệ đỡ vững chắc củng cố niềm tin thị trường, thúc đẩy các dòng vốn đầu tư dài hạn đổ vào nền kinh tế.