Luật mới về người Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài có gì đáng chú ý?

1. Cải cách thủ tục hành chính là điểm nhấn quan trọng

Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất của Luật mới là việc rà soát toàn diện các thủ tục hành chính trong lĩnh vực người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng.

Theo nội dung được thông qua, 05 trong tổng số 19 thủ tục hành chính được bãi bỏ, đồng thời 06 thủ tục khác được cắt giảm hoặc đơn giản hóa. Việc cải cách này dự kiến giúp giảm khoảng 34% chi phí tuân thủ cho người dân và doanh nghiệp.

Đáng chú ý, pháp luật mới không chỉ đơn thuần rút ngắn quy trình mà còn hướng tới thay đổi phương thức quản lý. Một số trường hợp trước đây phải thực hiện theo cơ chế xin cơ quan nhà nước chấp thuận sẽ được chuyển sang cơ chế thông báo.

Cách tiếp cận này có ý nghĩa đáng kể đối với doanh nghiệp dịch vụ. Khi những nội dung không cần thiết được chuyển từ cơ chế tiền kiểm sang thông báo và hậu kiểm, doanh nghiệp có thêm không gian chủ động tổ chức hoạt động, trong khi cơ quan quản lý tập trung hơn vào việc giám sát những vấn đề có nguy cơ ảnh hưởng đến quyền lợi người lao động.

2. Giảm giấy tờ, tăng khả năng xử lý thủ tục trên môi trường số

Một thay đổi khác có ý nghĩa thực tiễn là việc loại bỏ một số thành phần hồ sơ mà cơ quan nhà nước có thể khai thác từ hệ thống dữ liệu.

Cụ thể, Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp được bãi bỏ trong thành phần hồ sơ đối với thủ tục cấp giấy phép hoạt động dịch vụ và thủ tục đăng ký hợp đồng nhận lao động thực tập.

Việc loại bỏ loại giấy tờ này phù hợp với xu hướng cải cách thủ tục hành chính theo hướng người dân, doanh nghiệp không phải cung cấp lại những thông tin mà cơ quan nhà nước đã có khả năng kiểm tra, khai thác.

Về lâu dài, đây cũng là bước chuyển từ mô hình quản lý dựa nhiều vào hồ sơ giấy sang mô hình quản lý dựa trên dữ liệu. Khi cơ sở dữ liệu giữa các cơ quan được kết nối hiệu quả, doanh nghiệp sẽ giảm thời gian chuẩn bị hồ sơ, còn cơ quan quản lý có điều kiện kiểm tra thông tin nhanh và chính xác hơn.

3. Doanh nghiệp được chủ động hơn trong quá trình chuẩn bị nguồn lao động

Luật mới điều chỉnh theo hướng tăng tính linh hoạt cho doanh nghiệp trong hoạt động chuẩn bị nguồn lao động.

Một số hoạt động trước đây áp dụng cơ chế “chấp thuận” được chuyển sang “thông báo”, trong đó có hoạt động chuẩn bị nguồn lao động của doanh nghiệp dịch vụ.

Cơ chế này tạo ra sự thay đổi đáng kể về trách nhiệm của doanh nghiệp. Thay vì phải chờ quyết định chấp thuận của cơ quan quản lý trước khi triển khai một số hoạt động, doanh nghiệp có thể chủ động thực hiện theo khuôn khổ pháp luật và chịu trách nhiệm về tính chính xác, hợp pháp của hoạt động đã thông báo.

Bên cạnh đó, quy định mới cũng tạo điều kiện để doanh nghiệp linh hoạt hơn trong tuyển chọn, đào tạo và chuẩn bị nguồn lao động.

Đây là điểm đáng chú ý bởi quá trình đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài có tính đặc thù cao, thường phụ thuộc vào nhu cầu tuyển dụng, thời điểm tiếp nhận và yêu cầu của thị trường lao động nước ngoài. Việc giảm bớt các bước hành chính có thể giúp doanh nghiệp phản ứng nhanh hơn trước nhu cầu của đối tác và thị trường.

4. Không còn yêu cầu ký quỹ đối với doanh nghiệp đưa lao động đi đào tạo ở nước ngoài

Luật sửa đổi cũng có sự điều chỉnh về nghĩa vụ ký quỹ.

Theo quy định mới, doanh nghiệp đưa người lao động đi đào tạo, nâng cao trình độ, kỹ năng nghề ở nước ngoài không còn phải thực hiện yêu cầu ký quỹ như trước.

Việc bỏ yêu cầu này có thể giúp giảm chi phí và nghĩa vụ tài chính cho doanh nghiệp khi triển khai hoạt động đào tạo người lao động ở nước ngoài.

Tuy nhiên, việc giảm điều kiện tài chính không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp được miễn trách nhiệm. Doanh nghiệp vẫn phải tuân thủ các quy định có liên quan đến hợp đồng, quyền và nghĩa vụ của người lao động cũng như các yêu cầu quản lý khác trong lĩnh vực đưa người Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài.

Như vậy, chính sách mới đang có xu hướng phân biệt rõ hơn giữa yêu cầu quản lý cần thiết và những điều kiện có thể tạo ra chi phí tuân thủ nhưng không còn phù hợp với thực tế.

5. Siết điều kiện cấp phép đối với doanh nghiệp có lịch sử vi phạm

Song song với việc nới lỏng và đơn giản hóa thủ tục, Luật mới lại đặt ra một cơ chế kiểm soát chặt hơn đối với những trường hợp có dấu hiệu lợi dụng pháp nhân để tiếp tục hoạt động sau khi bị xử lý.

Luật bổ sung điều kiện cấp giấy phép nhằm ngăn doanh nghiệp hoặc người đại diện của doanh nghiệp từng bị thu hồi giấy phép do vi phạm tiếp tục lợi dụng một doanh nghiệp khác để xin cấp phép hoạt động.

Quy định này thể hiện rõ nguyên tắc: cải cách thủ tục không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý.

Nếu chỉ giảm điều kiện và thủ tục mà không có cơ chế kiểm soát lịch sử tuân thủ, những chủ thể từng vi phạm nghiêm trọng có thể tìm cách thay đổi pháp nhân để tiếp tục hoạt động. Điều này không chỉ làm giảm hiệu quả quản lý nhà nước mà còn tiềm ẩn rủi ro trực tiếp đối với người lao động.

Do đó, việc kết hợp giữa đơn giản hóa thủ tục đối với doanh nghiệp tuân thủ và tăng khả năng sàng lọc đối với chủ thể có lịch sử vi phạm là một trong những điểm đáng chú ý của lần sửa đổi này.

6. Mở rộng phân quyền cho chính quyền địa phương

Một nội dung mang tính tổ chức quản lý đáng chú ý khác là việc tăng nhiệm vụ cho chính quyền địa phương.

Theo Luật mới, UBND cấp tỉnh được giao thêm 04 nhiệm vụ và UBND cấp xã được giao thêm 01 nhiệm vụ trong lĩnh vực này.

Đáng chú ý, UBND cấp xã có trách nhiệm theo dõi, giám sát hoạt động chuẩn bị nguồn lao động trên địa bàn.

Việc đưa công tác quản lý xuống gần địa bàn dân cư hơn có thể giúp cơ quan nhà nước nắm bắt tình hình thực tế nhanh hơn. Đây là vấn đề có ý nghĩa đối với hoạt động tuyển chọn và chuẩn bị nguồn lao động, bởi người lao động thường được tuyển từ nhiều địa phương khác nhau trước khi hoàn tất các bước đào tạo và xuất cảnh.

Cơ chế phân quyền cũng giúp giảm tình trạng mọi công việc đều tập trung ở cơ quan quản lý cấp trung ương. Khi nhiệm vụ được phân định rõ ràng, cơ quan trung ương có thể tập trung vào xây dựng chính sách, quản lý thị trường và kiểm tra những vấn đề mang tính hệ thống, trong khi địa phương đảm nhận tốt hơn công tác quản lý trực tiếp tại cơ sở.

7. Tác động đối với doanh nghiệp hoạt động đưa người lao động ra nước ngoài

Đối với doanh nghiệp, tác động dễ nhận thấy nhất của Luật mới là giảm chi phí và thời gian tuân thủ.

Việc cắt giảm thủ tục, bỏ một số thành phần hồ sơ và chuyển một số hoạt động từ cơ chế chấp thuận sang thông báo có thể giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong tổ chức hoạt động kinh doanh.

Đặc biệt, doanh nghiệp có thể giảm bớt nguồn lực dành cho việc hoàn thiện hồ sơ hành chính và dành nhiều nguồn lực hơn cho các hoạt động cốt lõi như tìm kiếm thị trường, tuyển chọn, đào tạo và quản lý người lao động.

Tuy nhiên, cùng với quyền chủ động lớn hơn là yêu cầu về trách nhiệm cũng cao hơn. Khi cơ chế quản lý chuyển dần từ tiền kiểm sang thông báo và hậu kiểm, doanh nghiệp phải tự bảo đảm rằng hoạt động của mình phù hợp với pháp luật ngay từ đầu.

Điều này đặt ra yêu cầu doanh nghiệp phải nâng cao năng lực pháp chế, kiểm soát nội bộ và quản trị hồ sơ. Sai sót trong giai đoạn trước đây có thể được phát hiện trong quá trình xin chấp thuận thì trong cơ chế mới, doanh nghiệp có thể phải tự chịu trách nhiệm ngay từ khi triển khai hoạt động.

8. Người lao động có thể hưởng lợi từ cơ chế quản lý minh bạch hơn

Mặc dù nhiều thay đổi tập trung vào thủ tục của doanh nghiệp và cơ quan quản lý, mục tiêu cuối cùng của việc sửa đổi Luật vẫn gắn với việc nâng cao hiệu quả quản lý và bảo vệ người lao động.

Khi thủ tục được số hóa và giảm giấy tờ, thông tin về quá trình tuyển chọn, chuẩn bị nguồn lao động và đưa người lao động ra nước ngoài có điều kiện được quản lý thống nhất hơn.

Đồng thời, việc tăng cường giám sát tại địa phương có thể giúp cơ quan chức năng phát hiện sớm những hoạt động tuyển chọn hoặc chuẩn bị nguồn lao động có dấu hiệu không đúng quy định.

Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng trong bối cảnh người lao động thường phải thực hiện nhiều bước trước khi xuất cảnh, từ tìm hiểu thông tin, tuyển chọn, đào tạo, ký kết hợp đồng đến hoàn thành các thủ tục cần thiết.

Một hệ thống pháp luật hiệu quả không chỉ tạo điều kiện cho người lao động có cơ hội làm việc ở nước ngoài mà còn phải giúp họ hạn chế rủi ro trong toàn bộ quá trình.

9. Cân bằng giữa cải cách thủ tục và kiểm soát rủi ro

Có thể thấy, Luật sửa đổi lần này không đi theo một chiều hướng đơn giản là “nới lỏng” hay “siết chặt” quản lý.

Thay vào đó, chính sách được thiết kế theo hướng nới ở những khâu có thể đơn giản hóa và siết ở những điểm tiềm ẩn nguy cơ vi phạm.

Việc bãi bỏ 05 thủ tục, đơn giản hóa 06 thủ tục và chuyển một số hoạt động sang cơ chế thông báo thể hiện yêu cầu giảm gánh nặng hành chính. Trong khi đó, quy định kiểm soát trường hợp doanh nghiệp hoặc người đại diện từng bị thu hồi giấy phép lại cho thấy nhà làm luật vẫn đặt trọng tâm vào khả năng phòng ngừa hành vi lợi dụng pháp nhân.

Cách tiếp cận này phù hợp với xu hướng xây dựng môi trường kinh doanh thuận lợi nhưng vẫn bảo đảm kỷ cương pháp luật.