Quốc hội thông qua sửa đổi Luật Kiến trúc và Luật Xuất bản

Kiến trúc được nhìn nhận như một nguồn lực phát triển

Sáng 24-8, Quốc hội biểu quyết thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc. Đây được xem là bước điều chỉnh quan trọng nhằm đưa pháp luật về kiến trúc thích ứng với những thay đổi nhanh chóng của quá trình đô thị hóa, chuyển đổi số và yêu cầu phát triển bền vững.

Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở việc bổ sung một số nội dung quản lý mới, mà còn ở sự thay đổi trong cách tiếp cận đối với kiến trúc. Thay vì chỉ xem kiến trúc là vấn đề chuyên môn của xây dựng và quy hoạch, chính sách mới hướng tới việc đặt kiến trúc trong mối quan hệ với văn hóa, chất lượng sống, cảnh quan và sức cạnh tranh của không gian phát triển.

Theo hướng này, giá trị của một công trình không chỉ được đánh giá bằng quy mô, công năng hay hiệu quả đầu tư. Kiến trúc còn phải góp phần tạo dựng bản sắc, cải thiện môi trường sống và hình thành những không gian có giá trị lâu dài đối với cộng đồng.

Đây là cách tiếp cận có ý nghĩa trong bối cảnh các đô thị Việt Nam đang phát triển nhanh. Nếu chỉ chú trọng tốc độ xây dựng mà thiếu kiểm soát chất lượng không gian, bản sắc đô thị có thể bị pha loãng, trong khi những giá trị văn hóa và lịch sử khó có khả năng phục hồi một khi đã bị mất đi.

Mở rộng phạm vi quản lý trước những mô hình phát triển mới

Luật sửa đổi đặt kiến trúc trong bối cảnh xuất hiện nhiều dạng không gian và mô hình phát triển mới. Kiến trúc xanh, công trình thông minh, không gian dưới lòng đất, khu vực ven biển, hải đảo hay các khu kinh tế đặc thù đều đặt ra những yêu cầu quản lý khác với mô hình xây dựng truyền thống.

Sự thay đổi này cho thấy pháp luật cần đi trước một bước để tạo hành lang cho những phương thức phát triển mới, thay vì chỉ xử lý các vấn đề phát sinh sau khi thị trường đã hình thành.

Trong đó, kiến trúc xanh và kiến trúc thông minh không đơn thuần là xu hướng thiết kế. Đây còn là một phần của bài toán sử dụng năng lượng, tiết kiệm tài nguyên, giảm áp lực lên hạ tầng và nâng cao khả năng thích ứng của đô thị trước biến đổi khí hậu.

Việc bổ sung các nội dung liên quan đến không gian ngầm, biển, đảo cũng mở rộng tư duy quy hoạch và tổ chức không gian. Khi quỹ đất tại các đô thị ngày càng chịu sức ép, khai thác hợp lý không gian theo chiều sâu và phát triển các khu vực đặc thù sẽ trở thành một trong những hướng đi quan trọng.

Bảo tồn bản sắc phải dựa trên nền tảng khoa học

Một nội dung đáng chú ý khác là cách xác định và bảo vệ bản sắc văn hóa trong kiến trúc.

Bản sắc không nên được hiểu đơn giản là việc sao chép những hình thức kiến trúc truyền thống hoặc sử dụng một số chi tiết mang tính biểu tượng. Giá trị văn hóa của một không gian có thể được tạo nên từ tổng hòa của cảnh quan, công trình, tập quán, ký ức cộng đồng, tư liệu lịch sử và những giá trị phi vật thể.

Do đó, việc nhận diện bản sắc cần được tiến hành trên cơ sở nghiên cứu khoa học và đánh giá toàn diện. Cách tiếp cận này giúp hạn chế nguy cơ bảo tồn hình thức nhưng làm mất đi giá trị thực chất của di sản.

Quan trọng hơn, bảo tồn cũng cần được đặt trong mối quan hệ với phát triển kinh tế. Một không gian có giá trị lịch sử nếu được bảo tồn và khai thác phù hợp có thể trở thành nguồn lực cho du lịch, dịch vụ, giáo dục và phát triển cộng đồng. Ngược lại, nếu bảo tồn tách rời đời sống kinh tế - xã hội, việc duy trì các giá trị kiến trúc có thể gặp nhiều khó khăn trong thực tế.

Xuất bản chuyển sang mô hình quản lý dựa trên dữ liệu và hậu kiểm

Cùng ngày, Quốc hội thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản.

Một trong những định hướng quan trọng của luật mới là điều chỉnh phương thức quản lý theo hướng giảm sự phụ thuộc vào tiền kiểm, tăng cường hậu kiểm và sử dụng các tiêu chuẩn, điều kiện cùng hạ tầng dữ liệu số để nâng cao hiệu quả quản lý.

Sự thay đổi này phản ánh thực tế hoạt động xuất bản đã vượt ra ngoài phạm vi sách in truyền thống. Sách điện tử, sách nói, sản phẩm tương tác và các nội dung có tính chất xuất bản phẩm trên môi trường mạng đang ngày càng phổ biến.

Trong môi trường số, tốc độ phát hành nội dung nhanh hơn đáng kể so với trước đây. Vì vậy, một cơ chế quản lý chỉ dựa vào kiểm soát trước khi phát hành sẽ khó bao quát toàn bộ thị trường.

Chuyển trọng tâm sang hậu kiểm đồng nghĩa với việc trách nhiệm của các chủ thể trong chuỗi xuất bản cũng phải được nâng lên. Nhà xuất bản không chỉ thực hiện thủ tục để đưa một sản phẩm ra thị trường mà còn phải chủ động kiểm soát chất lượng, tính hợp pháp và nguồn gốc của nội dung.

Vẫn có cơ chế thẩm định đối với nội dung đặc thù

Dù chuyển mạnh sang hậu kiểm, luật mới không đồng nghĩa với việc buông lỏng kiểm soát đối với tất cả nội dung.

Đối với những nhóm tác phẩm, tài liệu có mức độ nhạy cảm cao, liên quan đến lịch sử cách mạng, chủ quyền, an ninh quốc gia, lãnh tụ, lãnh đạo đất nước hoặc anh hùng dân tộc thuộc danh mục được quy định, nhà xuất bản vẫn phải thực hiện quy trình thẩm định trước khi đăng ký kế hoạch xuất bản.

Sau đó, cơ quan chủ quản có trách nhiệm xem xét kết quả thẩm định và phê duyệt kế hoạch. Khi xuất bản phẩm hoàn tất và thực hiện thủ tục nộp lưu chiểu, cơ quan quản lý nhà nước tiếp tục thực hiện thẩm định, cho ý kiến trước khi sản phẩm được phát hành, ngoại trừ những trường hợp được miễn theo quy định.

Cơ chế này tạo ra một ranh giới tương đối rõ giữa quyền tự chủ trong hoạt động xuất bản và yêu cầu bảo vệ những lợi ích đặc biệt của quốc gia.

Điểm quan trọng là việc thẩm định đối với nhóm nội dung đặc thù không làm mất đi trách nhiệm của nhà xuất bản. Chủ thể xuất bản vẫn phải chịu trách nhiệm về sản phẩm do mình tổ chức thực hiện.

AI tạo ra yêu cầu mới về minh bạch và trách nhiệm

Một trong những điểm đáng chú ý nhất của luật sửa đổi là việc bổ sung quy định liên quan đến sản phẩm có sử dụng AI.

Trong bối cảnh công nghệ tạo sinh có thể tạo văn bản, hình ảnh, âm thanh và nhiều dạng nội dung khác chỉ trong thời gian ngắn, ranh giới giữa nội dung do con người trực tiếp tạo ra và nội dung có sự tham gia của máy móc ngày càng trở nên khó xác định.

Việc yêu cầu thông báo và gắn nhãn đối với xuất bản phẩm được tạo ra toàn bộ hoặc một phần bằng AI hướng tới mục tiêu minh bạch với người đọc. Người tiếp nhận nội dung cần biết sản phẩm có sự tham gia của công nghệ AI ở mức độ nào để có thêm cơ sở đánh giá thông tin.

Tuy nhiên, gắn nhãn AI không có nghĩa là chuyển trách nhiệm từ con người sang công nghệ. Ngược lại, quy định này đặt ra yêu cầu rõ hơn đối với nhà xuất bản, tổng biên tập và biên tập viên trong việc kiểm tra, xác minh và bảo đảm tính hợp pháp của sản phẩm.

Đây là nguyên tắc đặc biệt quan trọng trong thời đại AI: công nghệ có thể tham gia vào quá trình sáng tạo, nhưng không thể trở thành chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý thay cho con người.

Hai luật cùng hướng tới một phương thức quản lý hiện đại hơn

Nhìn tổng thể, hai đạo luật được Quốc hội thông qua ở hai lĩnh vực khác nhau nhưng có điểm giao nhau khá rõ: pháp luật đang từng bước chuyển từ mô hình quản lý thiên về thủ tục sang quản lý dựa trên tiêu chuẩn, dữ liệu, trách nhiệm và hậu kiểm.

Trong lĩnh vực kiến trúc, sự thay đổi nằm ở việc nhìn nhận kiến trúc như một thành tố của văn hóa và một nguồn lực có thể đóng góp cho phát triển kinh tế - xã hội. Trong lĩnh vực xuất bản, trọng tâm là thích ứng với môi trường số, mở rộng phạm vi điều chỉnh và xây dựng cơ chế quản lý phù hợp với những phương thức sáng tạo, phát hành mới.

Điểm chung của hai đạo luật là yêu cầu cân bằng giữa phát triển và kiểm soát. Quản lý hiệu quả không nhất thiết đồng nghĩa với việc gia tăng thủ tục tiền kiểm; ngược lại, điều quan trọng là xác định đúng trách nhiệm, xây dựng tiêu chuẩn rõ ràng, tăng khả năng giám sát và xử lý vi phạm sau khi hoạt động được triển khai.

Hai đạo luật sẽ có hiệu lực từ ngày 1-3-2027, tạo khoảng thời gian để các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và các chủ thể liên quan chuẩn bị cho những thay đổi trong tổ chức hoạt động, quy trình nghiệp vụ và ứng dụng dữ liệu số.

Về dài hạn, hiệu quả của các quy định mới sẽ phụ thuộc không chỉ vào nội dung pháp luật mà còn vào khả năng xây dựng hệ thống dữ liệu, cơ chế hậu kiểm và năng lực thực thi. Nếu được triển khai đồng bộ, những thay đổi này có thể tạo nền tảng cho một môi trường kiến trúc giàu bản sắc hơn và một ngành xuất bản minh bạch, linh hoạt hơn trước sự phát triển của công nghệ.