Chứng kiến trẻ bị bạo hành: Im lặng có thể bị xử lý?

Không phải cứ đứng nhìn là đương nhiên phạm tội

Những vụ việc trẻ em bị bạo hành được phát hiện trong thời gian gần đây cho thấy một vấn đề đáng quan tâm: bên cạnh người trực tiếp thực hiện hành vi đánh đập, có thể tồn tại những người biết sự việc nhưng không có biện pháp bảo vệ trẻ.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa trách nhiệm đạo đức, trách nhiệm hành chính và trách nhiệm hình sự. Pháp luật không mặc nhiên coi mọi trường hợp người chứng kiến nhưng không trực tiếp can thiệp là tội phạm.

Việc một người có phải chịu trách nhiệm hay không phải được xem xét dựa trên nhiều yếu tố, như họ có biết rõ hành vi xâm hại hay không, có nghĩa vụ đặc biệt đối với đứa trẻ hay không, có khả năng thông báo hoặc tìm kiếm sự trợ giúp hay không, hành vi không thực hiện nghĩa vụ đó gây ra hậu quả gì và pháp luật có quy định chế tài tương ứng hay không.

Nói cách khác, không thể chỉ dựa vào việc một người "không can ngăn" để kết luận họ vi phạm pháp luật. Điều quan trọng là phải xác định nghĩa vụ pháp lý cụ thể của người đó trong hoàn cảnh xảy ra vụ việc.

Người biết trẻ bị xâm hại có nghĩa vụ thông tin

Bảo vệ trẻ em không chỉ là trách nhiệm của cơ quan công an, chính quyền địa phương hay các cơ quan chuyên trách. Pháp luật về trẻ em đặt ra trách nhiệm đối với nhiều chủ thể trong xã hội khi phát hiện trẻ đang bị xâm hại hoặc có nguy cơ tiếp tục bị xâm hại.

Khi biết một trẻ em đang bị bạo lực, bóc lột, bỏ rơi hoặc xâm hại, việc lựa chọn im lặng không phải lúc nào cũng được xem là một vấn đề hoàn toàn thuộc phạm vi cá nhân.

Theo quy định của Luật Trẻ em, cơ quan, tổ chức, cơ sở giáo dục, gia đình và cá nhân có trách nhiệm thông tin, thông báo, tố giác hành vi xâm hại trẻ em hoặc trường hợp trẻ có nguy cơ bị xâm hại đến cơ quan có thẩm quyền.

Quy định này có ý nghĩa đặc biệt trong những vụ việc mà người chứng kiến không đủ khả năng trực tiếp đưa trẻ ra khỏi tình huống nguy hiểm. Khi đó, thông báo cho cơ quan chức năng, chính quyền địa phương, cơ sở bảo vệ trẻ em hoặc tìm kiếm sự hỗ trợ phù hợp cũng là một cách can thiệp để bảo vệ trẻ.

Đây cũng là điểm cần lưu ý: pháp luật không đặt ra yêu cầu rằng một người dân phải tự mình đối đầu với người đang bạo hành trẻ. Trong nhiều trường hợp, hành động đúng đắn và an toàn nhất có thể chỉ đơn giản là nhanh chóng báo tin và huy động người có thẩm quyền hỗ trợ.

Che giấu thông tin về trẻ bị xâm hại có thể bị xử phạt

Một trong những vấn đề cần phân biệt là giữa việc không trực tiếp can thiệp và việc cố tình che giấu thông tin.

Hai hành vi này không hoàn toàn giống nhau.

Một người có thể không đủ khả năng can thiệp trực tiếp vì lo ngại gây nguy hiểm cho bản thân hoặc cho chính đứa trẻ. Nhưng nếu người đó biết trẻ đang bị xâm hại và cố tình che giấu, không cung cấp thông tin cho người hoặc cơ quan có thẩm quyền theo quy định, thì trách nhiệm pháp lý có thể được đặt ra.

Điều 28 Nghị định 130/2021/NĐ-CP quy định chế tài đối với hành vi không cung cấp hoặc che giấu thông tin về trẻ em bị xâm hại cho cơ quan, cá nhân có thẩm quyền; tùy trường hợp, hành vi này có thể bị xử phạt vi phạm hành chính từ 10 triệu đồng đến 15 triệu đồng.

Quy định này cho thấy pháp luật không chỉ hướng đến việc xử lý người trực tiếp xâm hại trẻ, mà còn yêu cầu cộng đồng có trách nhiệm góp phần phát hiện và ngăn chặn nguy cơ tiếp tục xảy ra xâm hại.

Cha mẹ không thể được xem như một người "vô tình chứng kiến"

Trường hợp người chứng kiến là cha hoặc mẹ của trẻ lại có tính chất hoàn toàn khác.

Cha mẹ không chỉ là người nhìn thấy sự việc mà còn là chủ thể có nghĩa vụ pháp lý trực tiếp đối với con chưa thành niên. Luật Hôn nhân và Gia đình quy định cha, mẹ có nghĩa vụ trông nom, nuôi dưỡng, chăm sóc, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con chưa thành niên.

Vì vậy, nếu một người mẹ hoặc người cha biết con mình thường xuyên bị đánh đập, ngược đãi nhưng vẫn để tình trạng đó tiếp diễn mà không có bất kỳ biện pháp bảo vệ nào, cơ quan chức năng cần xem xét toàn diện vai trò, nghĩa vụ và hành vi cụ thể của người này.

Đặc biệt, cần phân biệt giữa trường hợp cha mẹ không thể trực tiếp ngăn chặn vì bị đe dọa, bị khống chế hoặc không có khả năng thực tế với trường hợp biết rõ hành vi bạo lực nhưng cố tình làm ngơ, tiếp tay hoặc che giấu.

Đây là lý do không thể đưa ra một kết luận chung rằng cứ là cha hoặc mẹ chứng kiến bạo hành mà không can ngăn thì sẽ đương nhiên bị xử lý hình sự. Trách nhiệm của họ phải được xác định dựa trên chứng cứ và diễn biến thực tế của từng vụ việc.

Có thể bị hạn chế quyền của cha, mẹ đối với con

Trong những trường hợp cha, mẹ vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng hoặc giáo dục con, pháp luật còn có cơ chế hạn chế một số quyền của cha, mẹ đối với con chưa thành niên.

Theo Điều 85 Luật Hôn nhân và Gia đình, khi có căn cứ luật định, Tòa án có thể quyết định hạn chế quyền của cha, mẹ đối với con trong thời hạn từ 1 năm đến 5 năm, tùy trường hợp và mức độ vi phạm.

Ý nghĩa của quy định này không đơn thuần là "trừng phạt" cha mẹ. Mục đích quan trọng hơn là bảo đảm an toàn và lợi ích tốt nhất cho trẻ khi chính người có trách nhiệm chăm sóc, bảo vệ trẻ lại không thực hiện đúng nghĩa vụ của mình.

Do đó, trong các vụ việc trẻ bị bạo hành kéo dài, việc xác định trách nhiệm của cha hoặc mẹ cần được đặt trong tổng thể quá trình chăm sóc trẻ, mức độ biết và nhận thức về hành vi bạo lực, khả năng ngăn chặn, phản ứng của cha mẹ sau khi sự việc xảy ra và hậu quả thực tế đối với trẻ.

Không phải trường hợp nào cũng cấu thành tội không cứu giúp người đang nguy hiểm

Một vấn đề khác thường được đặt ra là liệu người nhìn thấy trẻ bị đánh nhưng không giúp đỡ có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự hay không.

Điều 132 Bộ luật Hình sự quy định về tội không cứu giúp người đang ở trong tình trạng nguy hiểm đến tính mạng. Tuy nhiên, để xem xét trách nhiệm hình sự theo quy định này, không thể chỉ dựa vào việc một người chứng kiến hành vi bạo lực rồi không lao vào can thiệp.

Cơ quan tiến hành tố tụng phải xác định đầy đủ các dấu hiệu pháp lý của tội phạm, trong đó có tình trạng nguy hiểm đến tính mạng, khả năng cứu giúp của người chứng kiến, mối quan hệ và nghĩa vụ của họ trong hoàn cảnh cụ thể cũng như hậu quả xảy ra.

Đặc biệt, quy định về tội danh này gắn với những điều kiện pháp lý nhất định về hậu quả. Vì vậy, không thể suy diễn rằng mọi trường hợp người chứng kiến trẻ bị đánh nhưng không hành động đều có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Đây cũng là lý do khi đánh giá một vụ việc cụ thể, cần tránh cách hiểu đơn giản rằng "không cứu" đồng nghĩa với "phạm tội".

Can thiệp không có nghĩa là phải tự mình đối đầu với người bạo hành

Một quan niệm khác cũng cần được nhìn nhận lại là người chứng kiến muốn có trách nhiệm thì phải trực tiếp lao vào giằng co hoặc khống chế người đang đánh trẻ.

Trên thực tế, cách xử lý này không phải lúc nào cũng an toàn.

Nếu người bạo hành đang có hung khí, có hành vi đặc biệt nguy hiểm hoặc có khả năng gây thương tích nghiêm trọng, việc một người không có kỹ năng chuyên môn trực tiếp đối đầu có thể khiến tình hình trở nên nghiêm trọng hơn.

Trong những trường hợp như vậy, người chứng kiến có thể lựa chọn phương thức phù hợp hơn: nhanh chóng gọi người hỗ trợ, thông báo cho cơ quan chức năng, tìm cách đưa trẻ đến nơi an toàn nếu có thể thực hiện mà không gây thêm nguy hiểm, đồng thời lưu giữ những thông tin cần thiết phục vụ việc xác minh.

Điều quan trọng nhất không phải là người chứng kiến phải thực hiện một hành động "anh hùng", mà là không để việc bạo hành tiếp tục trong khi bản thân có khả năng thực hiện một biện pháp hỗ trợ hợp lý và an toàn.

Cần nhìn trách nhiệm của người chứng kiến từ góc độ bảo vệ trẻ

Các vụ việc trẻ em bị bạo hành thường không xảy ra trong một khoảnh khắc duy nhất. Nhiều trường hợp hành vi bạo lực diễn ra trong thời gian dài, để lại thương tích và ảnh hưởng nghiêm trọng đến tâm lý của trẻ.

Trong những hoàn cảnh đó, người xung quanh có thể là những người đầu tiên nhận thấy dấu hiệu bất thường.

Một đứa trẻ thường xuyên xuất hiện thương tích, có biểu hiện sợ hãi khi gặp một người nhất định, thay đổi bất thường về tâm lý hoặc nhiều lần có dấu hiệu bị đối xử bạo lực đều có thể là những dấu hiệu cần được quan tâm.

Việc thông tin sớm cho cơ quan có thẩm quyền có thể giúp ngăn chặn hành vi xâm hại trước khi hậu quả trở nên nghiêm trọng hơn.

Vì vậy, trách nhiệm của người chứng kiến cần được nhìn nhận không chỉ dưới góc độ "có bị phạt hay không", mà trước hết là trách nhiệm xã hội trong việc bảo vệ một đối tượng đặc biệt dễ bị tổn thương.

Không im lặng trước bạo lực nhưng phải hành động đúng cách

Từ góc độ pháp lý, không thể khẳng định rằng mọi người chứng kiến trẻ bị bạo hành nhưng không trực tiếp can ngăn đều phải chịu trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, điều đó cũng không có nghĩa rằng người biết sự việc có thể mặc nhiên bỏ qua.

Tùy từng trường hợp, hành vi không cung cấp thông tin, che giấu sự việc hoặc không thực hiện nghĩa vụ đặc biệt đối với trẻ có thể dẫn đến những hậu quả pháp lý khác nhau.

Đối với cha mẹ, yêu cầu còn cao hơn bởi họ là những người trực tiếp có nghĩa vụ chăm sóc và bảo vệ con chưa thành niên. Đối với người ngoài, trách nhiệm trước hết có thể được thể hiện bằng việc thông báo, tố giác và tìm kiếm sự hỗ trợ từ cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân có thẩm quyền.

Thông điệp quan trọng nhất trong những vụ việc này là: không phải ai cũng có thể trực tiếp ngăn chặn hành vi bạo lực, nhưng khi biết một đứa trẻ đang bị xâm hại, việc tìm kiếm sự trợ giúp kịp thời có thể là hành động thiết thực nhất để bảo vệ trẻ.