AI vào doanh nghiệp: Người lao động cần thay đổi điều gì?

Sự xuất hiện của AI trong doanh nghiệp đang tạo ra một thay đổi đáng kể: công nghệ không còn chỉ phục vụ những bộ phận chuyên về kỹ thuật. Từ marketing, bán hàng, chăm sóc khách hàng, kế toán, nhân sự đến quản trị điều hành, AI có thể tham gia vào nhiều công đoạn khác nhau của quy trình.

Điểm đáng chú ý là AI thường không thay thế toàn bộ một công việc ngay lập tức. Thay vào đó, công nghệ có xu hướng chia nhỏ công việc thành nhiều nhiệm vụ và tự động hóa những phần có tính lặp lại, xử lý dữ liệu lớn hoặc yêu cầu tốc độ cao.

Một nhân viên marketing trước đây có thể dành nhiều giờ để tìm ý tưởng, xây dựng nội dung và chỉnh sửa tài liệu. Với AI, một phần đáng kể các công việc này có thể được rút ngắn. Nhưng điều đó không có nghĩa vai trò của nhân viên marketing biến mất. Ngược lại, họ phải dành nhiều thời gian hơn cho việc xác định thông điệp, hiểu khách hàng, kiểm chứng thông tin và quyết định nội dung nào thực sự phù hợp với thương hiệu.

Đây chính là điểm mấu chốt của quá trình chuyển đổi: AI thay đổi cấu trúc công việc trước khi có thể thay đổi hoàn toàn vị trí việc làm.

Kỹ năng quan trọng không còn chỉ là “biết dùng AI”

Trong giai đoạn đầu của quá trình ứng dụng AI, doanh nghiệp thường tập trung vào việc hướng dẫn nhân viên sử dụng các công cụ mới.

Tuy nhiên, biết mở một công cụ AI, nhập câu lệnh và nhận kết quả mới chỉ là kỹ năng ở mức cơ bản.

Năng lực thực sự nằm ở khả năng xác định đúng vấn đề cần giải quyết, cung cấp thông tin phù hợp, đặt yêu cầu rõ ràng, đánh giá kết quả và đưa kết quả đó vào quy trình công việc.

Một câu trả lời nhanh nhưng sai vẫn có thể gây thiệt hại lớn hơn việc nhân viên tự thực hiện công việc trong thời gian dài hơn.

Do đó, người lao động trong môi trường AI cần hình thành một chuỗi năng lực mới: biết đặt vấn đề – biết sử dụng công cụ – biết kiểm chứng – biết điều chỉnh – biết chịu trách nhiệm.

Đây cũng là lý do doanh nghiệp không nên đánh giá năng lực AI của nhân viên chỉ bằng số lượng công cụ mà họ biết sử dụng.

Tư duy phản biện trở thành “hàng rào” trước AI

Một trong những rủi ro lớn nhất khi đưa AI vào doanh nghiệp là tâm lý mặc nhiên tin vào kết quả do hệ thống tạo ra.

AI có thể tạo ra một văn bản rất thuyết phục nhưng chứa thông tin không chính xác. Một báo cáo có thể được trình bày chuyên nghiệp nhưng dựa trên dữ liệu đầu vào không đầy đủ. Một phân tích có thể đưa ra kết luận hợp lý về mặt hình thức nhưng không phản ánh đúng thực tế doanh nghiệp.

Vì vậy, khi AI được sử dụng rộng rãi, tư duy phản biện càng trở nên quan trọng.

Người lao động phải biết đặt câu hỏi: Dữ liệu này đến từ đâu? Kết luận có phù hợp với thực tế không? Có yếu tố nào bị bỏ sót? Kết quả này có thể kiểm chứng bằng nguồn độc lập hay không?

Đặc biệt đối với những lĩnh vực liên quan đến pháp lý, tài chính, thuế, nhân sự hoặc thông tin khách hàng, việc kiểm tra kết quả trước khi sử dụng không thể được xem là bước phụ.

AI có thể hỗ trợ con người đưa ra quyết định nhanh hơn, nhưng trách nhiệm về quyết định cuối cùng vẫn thuộc về con người và doanh nghiệp.

Dữ liệu trở thành một phần của năng lực nghề nghiệp

AI càng được tích hợp sâu vào hoạt động doanh nghiệp thì dữ liệu càng trở thành yếu tố quan trọng.

Nhân viên không chỉ cần biết cách khai thác dữ liệu mà còn phải hiểu giới hạn của việc sử dụng dữ liệu với các công cụ AI.

Thông tin khách hàng, dữ liệu tài chính, hợp đồng, hồ sơ nhân sự, bí mật kinh doanh hay tài liệu nội bộ đều có thể chứa những thông tin mà doanh nghiệp không muốn đưa lên một nền tảng AI không được kiểm soát.

Do đó, kỹ năng làm việc với AI phải đi cùng nhận thức về bảo mật và quản trị dữ liệu.

Một nhân viên sử dụng AI hiệu quả nhưng vô tình đưa dữ liệu mật của doanh nghiệp vào công cụ không được phép sử dụng có thể tạo ra rủi ro lớn hơn rất nhiều so với lợi ích năng suất đạt được.

Trong tương lai, kiến thức về dữ liệu có thể trở thành một thành tố cơ bản của kỹ năng nghề nghiệp, tương tự như kỹ năng sử dụng máy tính hoặc phần mềm văn phòng trước đây.

Người giỏi trong kỷ nguyên AI sẽ là người biết kết hợp nhiều năng lực

AI có khả năng xử lý nhanh nhưng không phải lúc nào cũng hiểu đầy đủ bối cảnh.

Con người có lợi thế về kinh nghiệm, trực giác nghề nghiệp, khả năng giao tiếp, hiểu tâm lý khách hàng và nhận diện những yếu tố nằm ngoài dữ liệu.

Vì vậy, lợi thế cạnh tranh của người lao động có thể chuyển từ “làm nhanh hơn” sang “phối hợp tốt hơn với công nghệ”.

Một nhân viên bán hàng biết khai thác AI để phân tích lịch sử giao dịch nhưng vẫn hiểu nhu cầu thực tế của khách hàng sẽ có lợi thế hơn người chỉ sử dụng AI để tạo ra những câu trả lời tự động.

Một chuyên viên pháp lý biết sử dụng AI để rà soát tài liệu nhưng có khả năng nhận diện vấn đề pháp lý và đánh giá rủi ro sẽ tạo ra giá trị lớn hơn người chỉ phụ thuộc vào câu trả lời của hệ thống.

Nói cách khác, AI có thể làm tăng năng suất của một người có chuyên môn, nhưng không tự động biến một người thiếu chuyên môn thành chuyên gia.

Doanh nghiệp cần thay đổi cách đào tạo nhân sự

Nếu AI làm thay đổi cách thực hiện công việc, chương trình đào tạo nhân viên cũng không thể giữ nguyên như trước.

Thay vì chỉ tổ chức một buổi hướng dẫn sử dụng một phần mềm, doanh nghiệp cần xây dựng năng lực AI gắn với từng vị trí.

Nhân viên kinh doanh cần được đào tạo về khai thác dữ liệu khách hàng và tự động hóa quy trình bán hàng. Nhân viên marketing cần hiểu cách sử dụng AI tạo nội dung nhưng đồng thời phải biết kiểm tra thông tin và duy trì nhận diện thương hiệu. Bộ phận nhân sự cần biết cách sử dụng AI để hỗ trợ tuyển dụng, tổng hợp dữ liệu nhưng phải kiểm soát nguy cơ thiên lệch trong đánh giá.

Đối với các vị trí quản lý, yêu cầu còn cao hơn. Nhà quản trị cần biết xác định công việc nào nên tự động hóa, công việc nào cần con người tham gia và đâu là giới hạn không nên giao hoàn toàn cho AI.

Như vậy, đào tạo AI hiệu quả không phải là đào tạo một nhóm nhân viên trở thành chuyên gia công nghệ. Mục tiêu quan trọng hơn là nâng cao năng lực sử dụng AI của toàn bộ tổ chức theo đặc thù từng công việc.

Doanh nghiệp cũng phải thay đổi tiêu chí tuyển dụng

AI có thể khiến một số kỹ năng từng được đánh giá cao trở nên phổ biến và dễ tiếp cận hơn.

Nếu trước đây một nhân viên mất nhiều thời gian để tổng hợp dữ liệu hoặc tạo báo cáo, hiện nay AI có thể hỗ trợ đáng kể những công việc đó.

Khi ấy, doanh nghiệp sẽ có xu hướng quan tâm nhiều hơn đến khả năng giải quyết vấn đề, tư duy độc lập, hiểu ngành nghề, giao tiếp và khả năng thích nghi.

Một ứng viên không nhất thiết phải biết tất cả các công cụ AI đang tồn tại. Điều quan trọng là họ có khả năng nhanh chóng tiếp cận công nghệ mới và biết cách ứng dụng nó vào công việc.

Đây là sự chuyển dịch từ tuyển người “biết làm một công việc” sang tuyển người “có khả năng liên tục học và cải tiến cách làm công việc đó”.

AI có thể tạo khoảng cách mới giữa những người lao động

Không phải mọi nhân viên đều hưởng lợi từ AI ở mức giống nhau.

Người có nền tảng chuyên môn tốt, hiểu quy trình và biết cách đặt vấn đề thường có khả năng khai thác AI hiệu quả hơn. Trong khi đó, người thiếu kiến thức nền có thể dễ dàng trở thành người phụ thuộc vào công cụ.

Điều này có thể tạo ra một dạng khoảng cách kỹ năng mới trong doanh nghiệp.

Khoảng cách không còn đơn giản là người biết sử dụng công nghệ và người không biết sử dụng công nghệ, mà là khoảng cách giữa người biết biến AI thành công cụ nâng cao năng lực và người chỉ sử dụng AI như một cách thay thế thao tác thủ công.

Nếu doanh nghiệp không có chính sách đào tạo phù hợp, quá trình ứng dụng AI thậm chí có thể làm gia tăng chênh lệch năng lực giữa các nhóm nhân sự.

Năng lực thích nghi sẽ trở thành lợi thế dài hạn

Điều khó dự đoán nhất của thị trường lao động trong thời đại AI không phải là công cụ nào sẽ tồn tại trong vài năm tới, mà là tốc độ công nghệ tiếp tục thay đổi.

Một phần mềm có thể nhanh chóng được thay thế bởi nền tảng khác. Một chức năng từng yêu cầu nhân viên thực hiện thủ công có thể được tự động hóa chỉ sau một thời gian ngắn.

Vì vậy, đào tạo nhân sự chỉ xoay quanh một công cụ cụ thể sẽ khó tạo ra giá trị lâu dài.

Doanh nghiệp cần xây dựng văn hóa học tập liên tục, trong đó nhân viên được khuyến khích thử nghiệm công nghệ, đánh giá hiệu quả và chia sẻ cách ứng dụng tốt.

Người lao động cũng cần xem việc cập nhật công nghệ như một phần của quá trình phát triển nghề nghiệp, thay vì coi AI là một kỹ năng bổ sung mang tính thời điểm.

Bài toán cuối cùng vẫn là con người

AI có thể giúp doanh nghiệp xử lý công việc nhanh hơn, giảm chi phí và mở rộng năng lực vận hành. Nhưng công nghệ không tự tạo ra một tổ chức hiệu quả.

Giá trị của AI phụ thuộc vào chất lượng dữ liệu, quy trình quản trị, chuyên môn của nhân viên và khả năng kiểm soát rủi ro.

Vì vậy, câu hỏi quan trọng đối với doanh nghiệp không đơn giản là “đã triển khai AI hay chưa?”, mà là “AI đang giúp nhân viên tạo ra giá trị gì và doanh nghiệp đã chuẩn bị con người cho sự thay đổi đó như thế nào?”

Trong kỷ nguyên AI, người lao động có thể không cạnh tranh trực tiếp với máy móc. Họ sẽ cạnh tranh với những người biết sử dụng máy móc tốt hơn.

Và lợi thế lâu dài sẽ thuộc về những cá nhân vừa có chuyên môn, vừa hiểu công nghệ, biết kiểm soát dữ liệu, có tư duy phản biện và sẵn sàng học hỏi liên tục.