Hoàn thiện cấu trúc pháp luật để đáp ứng yêu cầu phát triển mới

Thách thức mới của hệ thống pháp luật

Hệ thống pháp luật hiện hành gồm hơn 200 luật, bộ luật và nhiều văn bản dưới luật, là thành quả quan trọng của hơn 40 năm đổi mới, đặc biệt nhờ thực hiện Nghị quyết 48 của Bộ Chính trị năm 2005 về chiến lược xây dựng và hoàn thiện pháp luật. Tuy nhiên, bối cảnh mới đang đặt ra nhiều yêu cầu thay đổi.

Mô hình quản trị quốc gia sẽ gắn với việc tổ chức lại chính quyền địa phương theo hướng hai cấp, quy mô tỉnh, thành phố lớn hơn, giảm từ 63 đơn vị hành chính còn 34. Thẩm quyền giữa lập pháp, hành pháp, tư pháp và giữa trung ương với địa phương cần được phân định rõ ràng theo nguyên tắc “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”. Bên cạnh đó là yêu cầu thích ứng với các chủ trương đột phá như phát triển khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, thúc đẩy kinh tế tư nhân, và đổi mới công tác xây dựng – thi hành pháp luật.

Nhu cầu cải thiện về mặt cấu trúc

Khác với trước đây, lần này trọng tâm là nhận diện và cải thiện cấu trúc nội tại của hệ thống pháp luật – tức cách thức tổ chức, mối quan hệ và sự phân công chức năng giữa các bộ phận cấu thành. Cấu trúc hợp lý sẽ giúp pháp luật vận hành đồng bộ, thống nhất và thích ứng tốt hơn trước biến động xã hội.

Bộ Tư pháp chỉ ra một số hạn chế hiện nay: phân loại ngành luật chưa rõ ràng giữa luật công và luật tư; một số chính sách còn bó hẹp không gian sáng tạo cho doanh nghiệp và người dân; thiếu cơ chế thưởng – phạt, công cụ giám sát; ngôn ngữ pháp luật chưa chuẩn hóa, dùng thuật ngữ thiếu thống nhất; tồn tại chồng chéo trong áp dụng giữa luật chung và luật chuyên ngành hay giữa văn bản hành chính với văn bản tư pháp. Ngoài ra, hệ thống pháp luật còn chậm thích ứng với các lĩnh vực mới như kinh tế số, trí tuệ nhân tạo, blockchain, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn.

Hướng tới sự cân bằng và thích ứng

Theo tinh thần chỉ đạo, hệ thống pháp luật tương lai phải bảo đảm cân bằng giữa các yếu tố: kiến tạo phát triển và quản lý nhà nước; tiền kiểm và hậu kiểm; phòng ngừa và xử lý vi phạm; ổn định và linh hoạt; kế thừa và đổi mới. Đây là nền tảng để pháp luật vừa thúc đẩy phát triển, vừa giữ vững trật tự xã hội.

Kết luận tại cuộc họp, Tổng Bí thư Tô Lâm yêu cầu đưa Đề án “Hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới” vào chương trình làm việc năm 2025 của Ban Chỉ đạo. Kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở xây dựng chiến lược hoàn thiện pháp luật trong kỷ nguyên mới, phù hợp với định hướng chiến lược mà Đại hội XIV của Đảng sẽ thông qua vào đầu năm 2026