Nghị định 318/2026: Cơ chế riêng cho hợp đồng phái sinh

Ngày 12/8/2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 318/2026/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Phục hồi, phá sản về các trường hợp không áp dụng đối với hợp đồng phái sinh lãi suất có điều khoản về thanh toán ròng. Nghị định có hiệu lực ngay từ ngày ban hành và tập trung xử lý một vấn đề có ý nghĩa đặc biệt đối với hoạt động ngân hàng, tín dụng và quản trị rủi ro: khi một doanh nghiệp bước vào thủ tục phục hồi hoặc phá sản, các hợp đồng phái sinh lãi suất đang tồn tại sẽ được xử lý như thế nào để tránh làm phát sinh thêm tổn thất cho các bên.

Vì sao hợp đồng phái sinh cần cơ chế pháp lý riêng?

Hợp đồng phái sinh lãi suất được sử dụng nhằm phòng ngừa, hạn chế tác động bất lợi từ biến động lãi suất. Khác với nhiều hợp đồng thương mại thông thường, giá trị nghĩa vụ trong loại giao dịch này có thể thay đổi theo thị trường và thường được thiết kế theo cơ chế bù trừ giữa nhiều khoản phải trả, phải thu.

Trong đó, “thanh toán ròng” là cơ chế cho phép các bên sau khi chấm dứt một hoặc nhiều hợp đồng phái sinh sẽ tổng hợp, bù trừ các nghĩa vụ đối ứng để xác định một khoản chênh lệch cuối cùng mà một bên phải thanh toán cho bên còn lại. Cách thức này giúp giảm số lượng giao dịch thực tế và hạn chế rủi ro tín dụng giữa các bên.

Nghị định 318/2026/NĐ-CP vì vậy không đơn thuần là văn bản hướng dẫn kỹ thuật. Quy định mới còn thể hiện cách tiếp cận nhằm bảo đảm những cơ chế quản trị rủi ro đặc thù của thị trường tài chính không bị gián đoạn chỉ vì một bên tham gia hợp đồng phát sinh thủ tục phá sản.

Tài sản bảo đảm không mặc nhiên bị “đóng băng”

Một điểm đáng chú ý là đối với hợp đồng phái sinh lãi suất có điều khoản thanh toán ròng, việc xử lý tài sản bảo đảm của doanh nghiệp, hợp tác xã đối với chủ nợ có bảo đảm không bị tạm dừng khi Tòa án thụ lý đơn yêu cầu áp dụng thủ tục phục hồi, phá sản.

Quy định này tạo ra ngoại lệ so với cơ chế xử lý tài sản thông thường trong quá trình phá sản. Về bản chất, Nhà nước thừa nhận rằng việc duy trì khả năng xử lý tài sản bảo đảm trong một số giao dịch phái sinh là cần thiết để bảo vệ cấu trúc giao dịch và hạn chế nguy cơ tổn thất tiếp tục phát sinh.

Tuy nhiên, ngoại lệ này không đồng nghĩa với việc chủ nợ được tự do xử lý tài sản mà không chịu sự kiểm tra. Khi Quản tài viên, doanh nghiệp quản lý, thanh lý tài sản hoặc Thẩm phán yêu cầu, chủ nợ có bảo đảm phải cung cấp thông tin về lý do không tạm dừng, tài sản đang được xử lý, thời điểm bắt đầu và địa điểm xử lý.

Thanh toán, bù trừ trong 6 tháng trước phá sản được bảo vệ

Một nội dung có ý nghĩa lớn đối với an toàn giao dịch là quy định về các khoản thanh toán hoặc bù trừ đã phát sinh trước thời điểm mở thủ tục phá sản.

Theo Nghị định 318/2026/NĐ-CP, nếu việc thanh toán hoặc bù trừ được thực hiện trên cơ sở hợp đồng phái sinh lãi suất có điều khoản thanh toán ròng trong khoảng 06 tháng trước ngày Tòa án ra quyết định mở thủ tục phá sản, giao dịch đó không bị coi là vô hiệu theo trường hợp được quy định tại Luật Phục hồi, phá sản.

Đây là điểm đặc biệt quan trọng bởi trong thủ tục phá sản, những giao dịch được thực hiện trong khoảng thời gian nhất định trước khi mở thủ tục có thể trở thành đối tượng xem xét về nguy cơ làm giảm giá trị tài sản của doanh nghiệp hoặc tạo lợi thế không phù hợp cho một chủ thể.

Việc xác lập ngoại lệ đối với hợp đồng phái sinh có thanh toán ròng giúp tăng tính ổn định của các giao dịch tài chính đã được thực hiện theo cơ chế hợp đồng. Đồng thời, quy định này cũng tạo cơ sở để các bên yên tâm hơn khi tham gia các giao dịch phòng ngừa rủi ro lãi suất với đối tác có khả năng gặp khó khăn tài chính.

Dù vậy, tính hợp lệ của giao dịch không đồng nghĩa với việc các bên được miễn nghĩa vụ chứng minh. Khi được yêu cầu, các bên phải cung cấp điều khoản thanh toán ròng, thời điểm thực hiện thanh toán hoặc bù trừ và các tài liệu, dữ liệu liên quan.

Hợp đồng đang hiệu lực không bị tự động đình chỉ

Nghị định cũng thiết lập một ngoại lệ quan trọng đối với việc đình chỉ hợp đồng.

Theo đó, hợp đồng phái sinh lãi suất có điều khoản thanh toán ròng đang có hiệu lực tại thời điểm Tòa án thụ lý đơn yêu cầu áp dụng thủ tục phá sản hoặc tại thời điểm Tòa án ra quyết định mở thủ tục phá sản sẽ không bị tạm đình chỉ hoặc đình chỉ theo cơ chế thông thường của Luật Phục hồi, phá sản.

Quy định này có ý nghĩa thực tiễn rất lớn. Nếu hợp đồng phái sinh bị đình chỉ ngay khi thủ tục phá sản bắt đầu, khả năng phòng ngừa rủi ro lãi suất của các bên có thể bị phá vỡ, trong khi giá trị của hợp đồng lại phụ thuộc vào diễn biến thị trường. Khi đó, chính thủ tục phá sản có thể trở thành yếu tố làm gia tăng rủi ro tài chính.

Cơ chế mới hướng tới việc duy trì tính liên tục của hợp đồng trong phạm vi được pháp luật bảo vệ. Các bên vẫn phải chứng minh hợp đồng đang tồn tại, có điều khoản thanh toán ròng và đáp ứng các điều kiện liên quan khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu.

Bù trừ nghĩa vụ không phải xin ý kiến Thẩm phán trước

Đây có thể xem là một trong những điểm có giá trị thực tiễn nổi bật nhất của Nghị định 318/2026/NĐ-CP.

Sau khi Tòa án ra quyết định mở thủ tục phá sản, nếu hợp đồng phái sinh lãi suất có điều khoản thanh toán ròng được xác lập trước thời điểm đó, các bên được thực hiện việc bù trừ nghĩa vụ theo thỏa thuận khi xảy ra sự kiện phá sản mà không phải báo cáo Thẩm phán để xin ý kiến trước.

Cơ chế này có thể bao gồm việc chấm dứt toàn bộ các hợp đồng phái sinh lãi suất giữa một bên và cùng một đối tác, sau đó tổng hợp các khoản phải trả, phải thu để xác định một giá trị chênh lệch ròng duy nhất.

Điểm cần lưu ý là việc không phải xin ý kiến trước không đồng nghĩa với việc bỏ qua sự kiểm soát pháp lý. Các bên vẫn phải lưu giữ và cung cấp đầy đủ hợp đồng làm căn cứ bù trừ, điều khoản liên quan đến sự kiện phá sản cũng như phương pháp tính toán giá trị tài sản chênh lệch ròng khi được yêu cầu.

Bên cạnh đó, việc bù trừ chỉ nhằm xác định giá trị tài sản chênh lệch giữa các bên. Phần giá trị chênh lệch sau khi xác định vẫn phải được thanh toán theo các quy định của pháp luật về phục hồi, phá sản. Điều này giúp phân biệt rõ giữa quyền xác định nghĩa vụ ròng và quyền thực tế thanh toán nghĩa vụ đó.

Tác động đối với doanh nghiệp và tổ chức tín dụng

Nghị định mới có phạm vi áp dụng liên quan đến doanh nghiệp, hợp tác xã, tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài cùng các chủ thể tham gia hoặc có liên quan đến thủ tục phục hồi, phá sản.

Đối với doanh nghiệp, quy định mới giúp làm rõ cách thức xử lý những nghĩa vụ tài chính phát sinh từ hợp đồng phái sinh khi doanh nghiệp mất khả năng thanh toán. Thay vì để hợp đồng bị tác động hoàn toàn bởi cơ chế phá sản chung, pháp luật đã xác định một số trường hợp cần duy trì cơ chế đặc thù.

Đối với ngân hàng và tổ chức tín dụng, đây là cơ sở quan trọng để nâng cao khả năng kiểm soát rủi ro đối tác. Khi một khách hàng hoặc đối tác bước vào thủ tục phá sản, ngân hàng có thêm căn cứ pháp lý để thực hiện các cơ chế xử lý đã được thỏa thuận trong hợp đồng phái sinh, đặc biệt là cơ chế thanh toán ròng và bù trừ nghĩa vụ.

Về góc độ thị trường, quy định này còn góp phần giảm nguy cơ hiệu ứng dây chuyền. Một hợp đồng phái sinh bị xử lý thiếu nhất quán có thể tạo ra nghĩa vụ mới đối với bên đối tác, từ đó ảnh hưởng đến nhiều giao dịch khác. Việc duy trì cơ chế bù trừ và xác định giá trị ròng giúp hạn chế số lượng nghĩa vụ phải xử lý riêng lẻ.

Doanh nghiệp cần chủ động chuẩn hóa hồ sơ hợp đồng

Nghị định 318/2026/NĐ-CP đặt ra yêu cầu rất rõ về khả năng chứng minh giao dịch. Vì vậy, doanh nghiệp và tổ chức tín dụng đang có các hợp đồng phái sinh lãi suất nên đặc biệt chú trọng việc lưu trữ hồ sơ.

Một số nội dung cần được rà soát gồm:

• Điều khoản thanh toán ròng và điều kiện kích hoạt cơ chế này;
• Tình trạng hiệu lực của từng hợp đồng, thời điểm ký kết và thời điểm chấm dứt;
• Hồ sơ thể hiện quá trình thanh toán, bù trừ và phương pháp xác định giá trị ròng;
• Tài liệu liên quan đến tài sản bảo đảm và quy trình xử lý tài sản;
• Dữ liệu chứng minh các giao dịch được thực hiện trong thời hạn 06 tháng trước ngày mở thủ tục phá sản.

Việc chuẩn bị hồ sơ không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu cung cấp thông tin khi có yêu cầu của Quản tài viên hoặc Thẩm phán. Quan trọng hơn, đây là cơ sở để doanh nghiệp bảo vệ quyền và lợi ích của mình khi phát sinh tranh chấp về hiệu lực hoặc giá trị của các giao dịch phái sinh.

Hiệu lực và quy định chuyển tiếp cần đặc biệt lưu ý

Nghị định 318/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 12/8/2026. Đáng chú ý, văn bản còn quy định cơ chế chuyển tiếp đối với những vụ việc phục hồi, phá sản đã được Tòa án thụ lý nhưng chưa ra quyết định tuyên bố doanh nghiệp, hợp tác xã phá sản trước ngày Nghị định có hiệu lực. Đối với các hợp đồng phái sinh lãi suất có điều khoản thanh toán ròng trong những vụ việc này, quy định mới được áp dụng để xem xét, giải quyết.

Ngược lại, nếu Tòa án đã tuyên bố doanh nghiệp, hợp tác xã phá sản trước ngày Nghị định có hiệu lực thì quy định mới không được sử dụng để xem xét, giải quyết lại vụ việc.

Điều này cho thấy Nghị định không chỉ hướng tới các giao dịch phát sinh trong tương lai mà còn có ý nghĩa trực tiếp đối với một số vụ việc phục hồi, phá sản đang được giải quyết tại thời điểm văn bản bắt đầu có hiệu lực.

Bước tiến trong quản trị rủi ro tài chính

Nhìn tổng thể, Nghị định 318/2026/NĐ-CP đã tạo ra một “vùng pháp lý” riêng cho hợp đồng phái sinh lãi suất có thanh toán ròng trong thủ tục phục hồi, phá sản. Các ngoại lệ về xử lý tài sản bảo đảm, thanh toán và bù trừ, đình chỉ hợp đồng cũng như báo cáo Thẩm phán được thiết kế theo hướng bảo đảm khả năng vận hành của giao dịch tài chính mà vẫn duy trì cơ chế giám sát thông qua nghĩa vụ cung cấp hồ sơ, dữ liệu.

Điểm quan trọng nhất không nằm ở việc “miễn” áp dụng một số quy định phá sản, mà ở việc pháp luật đã nhận diện đặc thù của giao dịch phái sinh và xây dựng cách xử lý phù hợp hơn với bản chất của loại hợp đồng này.

Đối với doanh nghiệp và tổ chức tín dụng, đây là thời điểm cần rà soát toàn bộ danh mục hợp đồng phái sinh lãi suất, cơ chế thanh toán ròng, điều khoản xử lý khi xảy ra sự kiện phá sản và hệ thống chứng từ liên quan. Chủ động chuẩn hóa ngay từ thời điểm ký kết sẽ giúp giảm đáng kể tranh chấp và rủi ro chứng minh khi đối tác bước vào thủ tục phục hồi hoặc phá sản.