Siết chặt nội quy phiên tòa từ 01/8/2026

1. Bối cảnh pháp lý và định hướng xét xử văn minh

Thay thế hoàn toàn cho Thông tư số 02/2017/TT-TANDTC, Thông tư 12/2026/TT-TANDTC không chỉ đơn thuần là việc cập nhật các quy tắc ứng xử mà còn phản ánh sự thích ứng của hệ thống tư pháp trước sự bùng nổ của kỷ nguyên số. Phạm vi điều chỉnh của văn bản mới trải rộng trên mọi mặt trận tố tụng: từ hình sự, dân sự, hành chính, kinh doanh thương mại cho đến các phiên họp đặc thù như phá sản hay áp dụng biện pháp xử lý hành chính.

Điểm sáng trong nguyên tắc tổ chức phiên tòa lần này là sự cân bằng giữa tính công khai, minh bạch và sự tôn nghiêm, an toàn. Đáng chú ý, Thông tư thể hiện rõ tính nhân văn thông qua nguyên tắc xét xử thân thiện đối với người chưa thành niên. Cơ quan tư pháp yêu cầu các thủ tục phải được tinh gọn, phù hợp với tâm sinh lý và đặt lợi ích của nhóm đối tượng yếu thế này lên hàng đầu, tránh những tổn thương tâm lý không đáng có trong quá trình tham gia tố tụng.

2. Kiểm soát thiết bị điện tử: Đề cao quyền điều hành của Thẩm phán

Bước vào không gian xét xử từ tháng 8/2026, người tham dự sẽ phải tuân thủ kỷ luật số vô cùng nghiêm ngặt. Theo quy định mới, việc mang các thiết bị có khả năng thu phát, lưu trữ dữ liệu như điện thoại thông minh, laptop, tablet hay smartwatch vào phòng xử án mặc định là hành vi bị cấm, trừ khi có sự "gật đầu" từ Thẩm phán chủ tọa.

Đây là một biện pháp phân tích rủi ro rất sâu sắc của Tòa án nhân dân tối cao. Bằng cách trao toàn quyền quyết định cho người cầm cân nảy mực, quy định này vừa triệt tiêu được nguy cơ lọt lộ thông tin, phá rối trật tự, vừa duy trì được sự linh hoạt cần thiết. Trong trường hợp các đương sự hoặc luật sư cần sử dụng máy tính, thiết bị điện tử để trình chiếu chứng cứ, tra cứu hồ sơ án mạng hay phục vụ mô hình xét xử trực tuyến, họ hoàn toàn có thể thực hiện nếu được Chủ tọa cấp phép và điều hành.

3. Ranh giới khắt khe trong việc ghi âm, ghi hình

Vấn đề nhạy cảm nhất và thường xuyên gây tranh cãi nhất tại các phiên tòa thời gian qua – quyền ghi âm, ghi hình – đã được Thông tư 12/2026 quy định một cách rạch ròi, thiết lập hàng rào bảo vệ tối đa cho quyền con người và sự độc lập của Hội đồng xét xử:

• Về thời điểm: Quá trình ghi hình ảnh bị giới hạn khắt khe, chỉ được phép diễn ra vào hai khoảnh khắc mang tính thủ tục là lúc khai mạc và lúc tuyên án/công bố quyết định. Trong khi đó, việc ghi âm lời nói được phép diễn ra xuyên suốt phiên tòa.

• Về cơ chế đồng thuận (Quy tắc "Consent"): Đây là điểm phân tích mấu chốt. Để ghi hình Hội đồng xét xử, người quay phải xin phép Chủ tọa. Tuy nhiên, nếu ống kính hướng về phía các đương sự, bị cáo, người bị hại hay bất kỳ người tham gia tố tụng nào khác, điều kiện bắt buộc là phải có sự đồng ý của chính người đó cộng thêm sự chấp thuận của Chủ tọa. Điều này chấm dứt triệt để tình trạng truyền thông hoặc người dân tự ý quay chụp, xâm phạm nghiêm trọng đến hình ảnh và đời tư cá nhân.

• Cấm tuyệt đối Livestream: Thông tư nghiêm cấm hành vi truyền phát trực tiếp (livestream) trên các nền tảng mạng xã hội. Mọi hành vi lan truyền thông tin sai lệch, gây sức ép lên tính vô tư của Tòa án hay vi phạm bí mật nhà nước, bí mật đời tư đều sẽ bị xử lý nghiêm minh.

4. Cơ chế tự lưu trữ dữ liệu của Tòa án: Minh bạch gắn liền với bảo mật

Không chỉ quản lý người tham dự, Thông tư còn luật hóa việc Tòa án tự mình tổ chức ghi âm, ghi hình để phục vụ các mục tiêu nghiệp vụ như: rút kinh nghiệm án lệ, đào tạo chuyên môn, hay tuyên truyền pháp luật. Tuy nhiên, khối lượng dữ liệu khổng lồ này được quản lý dưới lăng kính an ninh thông tin cực kỳ chặt chẽ.

Việc trích xuất và cung cấp băng ghi âm, ghi hình của Tòa án chỉ được thực hiện khi thỏa mãn hàng loạt điều kiện khắt khe về quyền tiếp cận thông tin và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Cơ quan, cá nhân tiếp nhận dữ liệu bị ràng buộc bởi trách nhiệm pháp lý nặng nề: phải phản ánh trung thực, không được cắt ghép làm sai lệch bản chất vụ án, không được mua bán trái phép, và tuyệt đối không được sử dụng tài liệu tư pháp để thực hiện các hành vi chống phá Nhà nước, kích động bạo lực hay xúc phạm danh dự của cá nhân, tổ chức khác.