Nghịch lý cán cân tiết kiệm - đầu tư: Tiền nền kinh tế không thiếu, vì sao doanh nghiệp Việt vẫn khát vốn?

Nhìn vào các con số thống kê kinh tế vĩ mô, Việt Nam hoàn toàn không thiếu tiền. Bình quân giai đoạn 2021-2025, tỷ lệ tiết kiệm quốc gia đạt tới 34,7% GDP, vượt xa mức đầu tư khoảng 31,7% GDP. Thêm vào đó là thặng dư thương mại hàng hóa gần 90 tỷ USD cùng hơn 51 tỷ USD kiều hối và chuyển giao tư nhân ròng chảy vào nền kinh tế.

Thế nhưng trên thực tế, các doanh nghiệp trong nước vẫn chịu áp lực thiếu vốn gay gắt, các ngân hàng thương mại liên tục ráo riết huy động và mặt bằng lãi suất rất khó giảm sâu.

Vậy dòng tiền thực sự đang nằm ở đâu và đâu là lối thoát cho hạ tầng vốn của doanh nghiệp Việt?

1. Bản chất của sự lệch pha: Khối FDI dư thừa, khối domestic thiếu hụt

Để hiểu vì sao tiền có mà người cần tiền vẫn "khát", chúng ta phải tách rời bức tranh kinh tế thành hai khu vực độc lập:

• Khu vực FDI dư thừa tích lũy: Khối ngoại gần như luôn giữ mức tiết kiệm cao hơn đầu tư từ 2% đến 5% GDP. Riêng năm 2025, khu vực FDI xuất siêu kỷ lục tới 49,5 tỷ USD và hiện chiếm đến 80% tổng giá trị xuất khẩu của Việt Nam.
• Khu vực trong nước nhập siêu và thiếu hụt vốn: Khối doanh nghiệp nội địa luôn rơi vào tình trạng nhu cầu đầu tư vượt quá khả năng tự tích lũy (khuyết hụt khoảng 2% đến 5% GDP). Năm 2025, khu vực này nhập siêu tới 29,4 tỷ USD và chỉ đóng góp 20% kim ngạch xuất khẩu.
• Dòng tiền chảy ra nước ngoài (Outflow): Chi trả sở hữu ra nước ngoài (bao gồm lợi nhuận, cổ tức, lãi vay của khối FDI) đã tăng gấp 5,1 lần so với năm 2010, dao động từ 18 - 20 tỷ USD mỗi năm. Nguồn thu nhập tạo ra tại Việt Nam không ở lại hoàn toàn để tái đầu tư.

2. Áp lực khổng lồ dồn lên hệ thống ngân hàng thương mại

Sự lệch pha giữa hai khối kinh tế khiến toàn bộ nhu cầu vốn của doanh nghiệp trong nước bị dồn nén vào kênh tín dụng ngân hàng.

• Tỷ lệ LDR tăng phi mã: Tỷ lệ tín dụng trên vốn huy động (LDR) từ mức an toàn khoảng 80% giai đoạn 2013-2021 đã tăng vọt, tiến gần mốc 110% vào quý I/2026.
• Khoảng cách 2 triệu tỷ đồng: Dư nợ tín dụng toàn hệ thống đã vượt mốc 20,15 triệu tỷ đồng, trong khi vốn huy động chỉ đạt khoảng 18,15 triệu tỷ đồng.
• Rủi ro dùng vốn ngắn hạn cho vay dài hạn: Ngân hàng buộc phải dùng nguồn tiền gửi ngắn hạn của dân cư để tài trợ cho các dự án hạ tầng, nhà máy vốn cần 10 - 20 năm mới hồi vốn, khiến áp lực huy động và giữ mặt bằng lãi suất cao luôn thường trực.

3. Khai thông thị trường vốn: Bài toán tìm kiếm nguồn tiền dài hạn

Để nâng quy mô đầu tư nền kinh tế lên mức 40% GDP nhằm bứt phá tăng trưởng, Việt Nam không thể tiếp tục bắt hệ thống ngân hàng gánh vác toàn bộ rủi ro.

• Khai thác kênh thị trường cổ phiếu: Cần chuyển hướng thước đo phát triển của thị trường chứng khoán từ điểm số VN-Index sang số lượng vốn thực tế mà doanh nghiệp gọi được hàng năm thông qua phát hành cổ phiếu mới và thu hút dòng vốn ngoại hậu nâng hạng.
• Phục hồi và tái thiết thị trường trái phiếu doanh nghiệp: Quy mô trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ hiện chỉ đạt khoảng 9% GDP (khoảng 1,15 triệu tỷ đồng), quá nhỏ bé so với dư nợ trái phiếu Chính phủ (21,6% GDP - tương đương 2,77 triệu tỷ đồng). Cần tạo cơ chế bình đẳng để doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận nguồn vốn vay dài hạn từ đại chúng.
• Kích hoạt các định chế tài chính dài hạn: Phát huy nguồn lực từ Quỹ BHXH Việt Nam (đang quản lý quy mô tài sản trên 10% GDP) cùng các quỹ hưu trí, quỹ bảo hiểm tư nhân thông qua các cơ chế đầu tư an toàn, trở thành "mỏ neo" vốn dài hạn cho nền kinh tế.

Lời kết

Khát vốn trong một nền kinh tế dư tiết kiệm là một căn bệnh "nghẽn mạch" dòng tiền. Muốn doanh nghiệp Việt thoát khỏi cảnh "khát nước bên dòng sông", câu trả lời không nằm ở việc ép ngân hàng hạ chuẩn tín dụng hay bơm tiền ồ ạt, mà nằm ở một cuộc cải cách thể chế thị trường vốn sâu rộng. Chỉ khi nào các kênh trái phiếu, cổ phiếu và quỹ đầu tư dài hạn được khơi thông, dòng tiền tích lũy của quốc gia mới thực sự biến thành những nhà máy, trung tâm công nghệ và công trình hạ tầng, tạo đà cho doanh nghiệp nội địa tự tin vươn ra biển lớn.