Kiến nghị thành lập Sàn giao dịch vàng sau Thanh tra: Đột phá để bắt đúng "bệnh" thị trường

Sau đợt thanh tra việc chấp hành chính sách, pháp luật trong hoạt động kinh doanh vàng tại Công ty Cổ phần Vàng bạc đá quý Bảo Tín Mạnh Hải, Công ty Cổ phần Bảo Tín Mạnh Hải và Công ty TNHH Mi Hồng, Thanh tra Chính phủ đã chính thức phát hành Thông báo kết luận số 2777/TB-TTCP.

Bản kết luận này không chỉ ghi nhận những kết quả tích cực từ cơ chế quản lý hiện hành mà còn thẳng thắn chỉ ra những điểm nghẽn nghiêm trọng về nguồn cung, kẽ hở pháp lý và đề xuất giải pháp căn cơ: Nghiên cứu thành lập Sàn giao dịch vàng quốc gia.

Dưới đây là tổng hợp chi tiết những kết quả đạt được, các bất cập tồn tại và nhóm kiến nghị đột phá từ Thanh tra Chính phủ.

Thành tựu đạt được trong quản lý thị trường vàng thời gian qua

Dưới sự chỉ đạo của Ngân hàng Nhà nước (NHNN) cùng sự phối hợp giữa các Bộ, ngành theo tinh thần Nghị định 24/2012/ND-, Nghị định 23/2025/ND-CP và các chỉ đạo của Chính phủ, thị trường vàng đã đạt được 3 điểm sáng lớn:

• Sơ chế và kiểm soát chặt hoạt động mua bán: Hoạt động giao dịch vàng miếng được thu hẹp về các đơn vị được cấp phép chính thức, kiểm soát tốt luồng lưu thông.
• Chống vàng hóa nền kinh tế thành công: Vàng miếng gần như không còn được sử dụng làm phương tiện thanh toán. Các tổ chức tín dụng chấm dứt hoàn toàn việc huy động và cho vay bằng vàng, loại bỏ rủi ro hệ thống và góp phần giữ ổn định thị trường ngoại hối.
• Thanh tra và phòng chống rửa tiền được đẩy mạnh: Phân định rõ trách nhiệm từng Bộ, ngành. Công tác thanh tra, giám sát giao dịch vàng miếng diễn ra thường xuyên hơn, kịp thời chấn chỉnh các sai phạm và siết chặt quy định phòng chống rửa tiền.

Chỉ ra 6 "lỗ hổng" và hạn chế tích tụ nhiều năm

Bên cạnh mặt tích cực, Thanh tra Chính phủ chỉ ra nhiều nút thắt kinh tế và pháp lý đang gây nhức nhối cho thị trường:

• Khái niệm "khát" vàng nguyên liệu: Giai đoạn 2023–2025, NHNN không cấp phép nhập khẩu vàng nguyên liệu cho doanh nghiệp sản xuất vàng trang sức, mỹ nghệ. Sự thiếu hụt nguồn cung chính ngạch này buộc doanh nghiệp phải gom mua vàng từ các cá nhân có thu nhập không tương xứng, tiềm ẩn nguy cơ buôn lậu và vi phạm quy định phòng chống rửa tiền.
• Chênh lệch giá vàng quá lớn: Việc siết nguồn cung nguyên liệu là một trong những nguyên nhân cốt lõi khiến giá vàng trong nước có thời điểm chênh lệch bất hợp lý so với giá thế giới, kìm hãm sự phát triển của ngành chế tác vàng mỹ nghệ.
• Thiếu cơ sở dữ liệu quản lý đồng bộ: NHNN chưa xây dựng được hệ thống dữ liệu số hóa đồng bộ để điều hành thị trường khoa học, chủ động.
• Hạ tầng pháp lý chưa theo kịp thực tế: Thiếu quy định chi tiết cho các hình thức kinh doanh vàng khác ngoài vàng miếng; hình thức thanh toán không dùng tiền mặt còn gò bó; thiếu chế tài xử lý doanh nghiệp vi phạm điều kiện kinh doanh vàng miếng.
• Chưa có công cụ trị "găm hàng, thổi giá": Pháp luật hiện hành thiếu định nghĩa cụ thể và bộ chế tài xử lý đủ sức đe dọa đối với hành vi thao túng, găm hàng làm biến động giá vàng.
• Thuế TNCN chưa bao quát: Quy định thuế hiện tại chưa tính đến các giao dịch mua bán vàng phi vàng miếng để hạn chế vi phạm với mục đích đầu cơ lướt sóng.

Nhóm kiến nghị giải pháp: Lập Sàn giao dịch vàng và nới trần nhập khẩu

Để giải quyết tận gốc các bất cập, Tổng Thanh tra Chính phủ đã kiến nghị Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo các cơ quan chức năng thực thi các giải pháp trọng tâm:

• Nghiên cứu thành lập Sàn giao dịch vàng: Bộ Tài chính phối hợp cùng NHNN xây dựng lộ trình thành lập Sàn giao dịch vàng tại Việt Nam. Mục tiêu là công khai, minh bạch hóa quan hệ cung - cầu, làm cơ sở hình thành giá chuẩn và giúp Nhà nước có công cụ bình ổn thị trường hiệu quả.
• Cấp phép nhập khẩu vàng nguyên liệu: Kiến nghị NHNN xem xét phê duyệt giấy phép nhập khẩu vàng nguyên liệu và cấp phép sản xuất vàng miếng cho các doanh nghiệp đủ điều kiện. Bước đi này giúp chủ động nguồn cung, triệt tiêu động cơ buôn lậu qua biên giới.
• Tách bạch cơ chế quản lý: Rà soát Nghị định 24 và Nghị định 232 để phân định rõ ràng giữa vàng trang sức, mỹ nghệ và vàng miếng. Tạo điều kiện cho doanh nghiệp sản xuất đáp ứng nhu cầu nội địa và hướng tới xuất khẩu.
• Xây dựng chế tài trị thao túng thị trường: Tham mưu ban hành khung pháp lý xử lý nghiêm các hành vi găm hàng, đẩy giá, thao túng thị trường vàng, bao gồm cả các giao dịch thực hiện trên nền tảng thương mại điện tử và công nghệ số.
• Hoàn thiện chính sách thuế: Đề xuất điều chỉnh chính sách thuế TNCN đối với các hoạt động chuyển nhượng vàng nhằm triệt tiêu động cơ đầu cơ tích trữ.

Lời kết cho nhà đầu tư và doanh nghiệp

Việc kiến nghị thành lập Sàn giao dịch vàng cùng cơ chế mở cửa nhập khẩu nguyên liệu là tín hiệu chuyển dịch từ quản lý bằng biện pháp hành chính sang quản lý bằng công cụ thị trường hiện đại. Khi dòng chảy nguồn cung được khơi thông và giao dịch được niêm yết công khai trên sàn, hiện tượng chênh lệch giá bất hợp lý hay đầu cơ thao túng sẽ dần bị triệt tiêu, đưa thị trường vàng Việt Nam tiệm cận với các chuẩn mực quốc tế.