Cải cách thủ tục, mở rộng dư địa phát triển nông nghiệp xanh

Từ cải cách thủ tục đến thay đổi cách thức quản lý

Nông nghiệp và môi trường là nhóm lĩnh vực có phạm vi quản lý rộng, liên quan trực tiếp đến sản xuất, tài nguyên, an toàn thực phẩm, bảo vệ môi trường và hoạt động đầu tư kinh doanh. Vì vậy, mỗi thủ tục hành chính được rút ngắn hoặc mỗi điều kiện kinh doanh được loại bỏ đều có thể tạo ra tác động đáng kể đến doanh nghiệp và người dân.

Theo thông tin được công bố, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang rà soát, sửa đổi nhiều quy định trong 10 luật thuộc các lĩnh vực như bảo vệ và kiểm dịch thực vật, chăn nuôi, đê điều, địa chất và khoáng sản, khí tượng thủy văn, tài nguyên nước, thú y, thủy lợi, thủy sản và trồng trọt. Phương án được đưa ra bao gồm cắt giảm 38 thủ tục hành chính, đơn giản hóa 13 thủ tục và cắt giảm 40 điều kiện đầu tư kinh doanh. Nếu được triển khai hiệu quả, các thay đổi này có thể giúp giảm khoảng 904 ngày thực hiện thủ tục và tiết kiệm gần 189,9 tỷ đồng chi phí tuân thủ so với năm 2024.

Điểm đáng chú ý không nằm ở số lượng thủ tục được cắt giảm đơn thuần, mà ở sự thay đổi trong tư duy quản lý. Thay vì yêu cầu doanh nghiệp phải hoàn tất nhiều bước tiền kiểm trước khi đưa sản phẩm hoặc dịch vụ vào thị trường, cơ quan quản lý có xu hướng tập trung hơn vào tiêu chuẩn, chất lượng, trách nhiệm của chủ thể kinh doanh và cơ chế hậu kiểm.

Đây là hướng tiếp cận phù hợp với yêu cầu cải thiện môi trường đầu tư, đặc biệt trong bối cảnh doanh nghiệp nông nghiệp ngày càng tham gia sâu vào chuỗi cung ứng trong nước và quốc tế.

Những lĩnh vực có thể tạo ra tác động rõ nét

Một trong những nhóm được quan tâm là bảo vệ và kiểm dịch thực vật. Các phương án cải cách tập trung vào việc giảm bớt thủ tục liên quan đến đăng ký thuốc bảo vệ thực vật, đồng thời xem xét cắt giảm thủ tục cấp lại giấy chứng nhận đủ điều kiện buôn bán thuốc bảo vệ thực vật.

Đối với lĩnh vực chăn nuôi, việc giảm thủ tục liên quan đến nhập khẩu đực giống, tinh và phôi giống gia súc, công bố thông tin sản phẩm thức ăn chăn nuôi cũng như cấp lại một số giấy chứng nhận có thể giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong hoạt động sản xuất. Những thủ tục lặp lại hoặc yêu cầu doanh nghiệp cung cấp lại thông tin mà cơ quan quản lý đã có cũng là nhóm cần được tiếp tục rà soát.

Ở lĩnh vực tài nguyên nước, cải cách tập trung vào nhiều thủ tục có tính chuyên môn cao như phương án chuyển nước, điều chỉnh quy trình vận hành liên hồ chứa, giấy phép thăm dò và khai thác tài nguyên nước. Nếu các thủ tục này được tổ chức theo hướng rõ thẩm quyền, giảm khâu trung gian và khai thác tốt dữ liệu sẵn có, thời gian chuẩn bị dự án có thể được rút ngắn đáng kể.

Đối với thủy lợi và thủy sản, việc giảm các thủ tục cấp lại giấy phép hoặc bãi bỏ một số loại giấy chứng nhận không còn thực sự cần thiết có thể giúp doanh nghiệp giảm chi phí hành chính. Đặc biệt, hoạt động đóng mới, cải hoán tàu cá và các dịch vụ liên quan đến giống, thức ăn thủy sản, sản phẩm xử lý môi trường nuôi trồng thủy sản đang được đặt trong quá trình rà soát lại điều kiện kinh doanh.

Cắt giảm điều kiện kinh doanh: bước chuyển quan trọng hơn cả

Nếu đơn giản hóa thủ tục giúp doanh nghiệp tiết kiệm thời gian thì cắt giảm điều kiện kinh doanh có thể tạo ra tác động sâu hơn đối với khả năng gia nhập thị trường.

Một số điều kiện trong lĩnh vực dịch vụ bảo vệ thực vật, khảo nghiệm giống vật nuôi, thức ăn chăn nuôi, dịch vụ hỗ trợ ra quyết định điều hòa và phân phối tài nguyên nước, cùng nhiều hoạt động trong lĩnh vực thủy sản được đề xuất loại bỏ hoặc điều chỉnh.

Điểm quan trọng là việc cắt giảm không nên được hiểu theo nghĩa nới lỏng quản lý. Quản lý nhà nước vẫn cần bảo đảm an toàn sinh học, chất lượng sản phẩm, an toàn môi trường và quyền lợi của người tiêu dùng. Vấn đề nằm ở việc lựa chọn đúng công cụ quản lý.

Một điều kiện kinh doanh chỉ thực sự cần thiết khi nó giải quyết được một rủi ro mà các công cụ pháp lý khác chưa thể kiểm soát. Nếu cùng một mục tiêu đã được bảo đảm thông qua quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn chất lượng, trách nhiệm sản phẩm, kiểm tra chuyên ngành hoặc hậu kiểm thì việc duy trì thêm một lớp điều kiện có thể tạo ra chi phí không cần thiết.

Theo hướng này, cải cách điều kiện kinh doanh sẽ giúp chuyển trọng tâm từ “xin - cho” sang “tiêu chuẩn - trách nhiệm - giám sát”. Đây là thay đổi có ý nghĩa đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, hợp tác xã và các chủ thể mới muốn tham gia vào chuỗi giá trị nông nghiệp.

Phân quyền phải đi cùng năng lực thực thi

Một nội dung đáng chú ý khác là phân quyền thẩm quyền giải quyết thủ tục hành chính. Việc đưa quyết định đến gần hơn với địa phương có thể giúp hồ sơ được xử lý nhanh hơn, giảm thời gian doanh nghiệp phải làm việc với cơ quan cấp trung ương.

Tuy nhiên, phân quyền chỉ thực sự hiệu quả khi địa phương có đủ nhân lực, chuyên môn, cơ sở dữ liệu và hạ tầng công nghệ để tiếp nhận nhiệm vụ mới.

Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý đối với lĩnh vực nông nghiệp và môi trường bởi nhiều thủ tục đòi hỏi kiến thức kỹ thuật cao. Nếu thẩm quyền được chuyển giao nhưng cán bộ thực hiện chưa được đào tạo đầy đủ, hệ thống dữ liệu chưa liên thông hoặc quy trình nghiệp vụ giữa các địa phương không thống nhất, doanh nghiệp có thể gặp tình trạng “giảm cấp nhưng chưa giảm thời gian”.

Vì vậy, quá trình phân quyền cần được thiết kế đồng thời với cơ chế hỗ trợ chuyên môn, đào tạo nghiệp vụ, chuẩn hóa quy trình và xây dựng hệ thống dữ liệu dùng chung. Việc Bộ Nông nghiệp và Môi trường yêu cầu các địa phương báo cáo tình hình thực hiện các quy định về phân cấp, phân quyền, cắt giảm và đơn giản hóa thủ tục cho thấy công tác theo dõi thực thi đang được đặt trong một chu trình quản lý riêng.

Doanh nghiệp kỳ vọng gì từ quá trình cải cách?

Đối với doanh nghiệp, giá trị lớn nhất của cải cách không nằm ở việc có thêm một văn bản mới mà ở khả năng giảm chi phí thực tế.

Một quy trình được coi là cải cách thực chất khi doanh nghiệp có thể chuẩn bị hồ sơ đơn giản hơn, không phải cung cấp lại thông tin đã có trong cơ sở dữ liệu nhà nước, giảm số lần đi lại và nhận được kết quả trong thời gian có thể dự đoán.

Do đó, cải cách trong thời gian tới cần tiếp tục tập trung vào ba vấn đề.

• Thứ nhất, loại bỏ các thành phần hồ sơ trùng lặp, đặc biệt đối với thông tin cơ quan nhà nước đã có khả năng khai thác.
• Thứ hai, đồng bộ hóa quy trình điện tử để doanh nghiệp có thể thực hiện thủ tục trực tuyến một cách thực chất, thay vì chỉ chuyển hồ sơ giấy thành hồ sơ điện tử.
• Thứ ba, công khai rõ thời hạn, trách nhiệm xử lý và đầu mối giải quyết để hạn chế tình trạng hồ sơ phải bổ sung nhiều lần.

Đây cũng là nền tảng để xây dựng môi trường kinh doanh có tính dự đoán cao hơn. Khi doanh nghiệp biết chính xác cần chuẩn bị gì, mất bao lâu và cơ quan nào chịu trách nhiệm, rủi ro pháp lý và chi phí vận hành sẽ giảm xuống.

Không chỉ giảm thủ tục, cần nâng chất lượng quản lý

Một nguy cơ thường xuất hiện trong quá trình cải cách là việc đánh giá thành công chủ yếu dựa trên số lượng thủ tục bị bãi bỏ. Cách tiếp cận này chưa đủ.

Điều quan trọng hơn là sau khi cắt giảm, cơ quan quản lý có duy trì được khả năng kiểm soát rủi ro hay không. Trong nông nghiệp, một quyết định quản lý không hợp lý có thể ảnh hưởng đến cả chuỗi cung ứng, từ giống, vật tư đầu vào đến sản xuất, chế biến và xuất khẩu.

Vì vậy, cải cách cần đi theo nguyên tắc “giảm thủ tục nhưng không giảm trách nhiệm”. Doanh nghiệp được trao thêm không gian kinh doanh nhưng đồng thời phải chịu trách nhiệm rõ ràng hơn về chất lượng sản phẩm, an toàn và việc tuân thủ quy định.

Cách làm này cũng tạo động lực để doanh nghiệp đầu tư vào hệ thống quản trị nội bộ, truy xuất nguồn gốc, kiểm soát chất lượng và quản trị rủi ro thay vì phụ thuộc quá nhiều vào cơ chế cấp phép của Nhà nước.

Cơ hội hình thành môi trường kinh doanh nông nghiệp năng động hơn

Việc rà soát đồng thời nhiều luật cho thấy cải cách lần này có phạm vi rộng và mang tính hệ thống, thay vì xử lý riêng lẻ từng thủ tục. Đây là điều cần thiết bởi hoạt động nông nghiệp hiện đại không còn vận hành theo những ngành tách biệt.

Một doanh nghiệp có thể đồng thời nhập khẩu giống, sử dụng phân bón, khai thác nước, xây dựng cơ sở sản xuất, nuôi trồng thủy sản, xử lý chất thải và đưa sản phẩm ra thị trường. Nếu mỗi khâu chịu một thủ tục độc lập, thiếu liên thông thì tổng chi phí tuân thủ vẫn rất lớn dù từng thủ tục riêng lẻ đã được rút ngắn.

Do đó, mục tiêu dài hạn nên là xây dựng một hệ thống quản lý liên thông, trong đó dữ liệu được chia sẻ giữa các cơ quan, trách nhiệm được phân định rõ và doanh nghiệp chỉ phải cung cấp thông tin một lần.

Những con số về thời gian và chi phí tuân thủ dự kiến được cắt giảm cho thấy dư địa cải cách còn đáng kể. Tuy nhiên, hiệu quả cuối cùng sẽ phụ thuộc vào cách các quy định mới được triển khai tại cơ sở và mức độ đồng bộ của hệ thống hành chính.

Kết luận

Cải cách thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh trong nông nghiệp, môi trường đang mở ra một hướng tiếp cận mới: Nhà nước giảm bớt những rào cản không cần thiết, doanh nghiệp chủ động hơn trong kinh doanh và cơ quan quản lý tập trung vào những rủi ro thực sự cần kiểm soát.

Nếu các phương án cắt giảm được triển khai đồng bộ với phân quyền hợp lý, chuyển đổi số và hậu kiểm hiệu quả, tác động không chỉ dừng ở việc giảm một số giấy tờ. Xa hơn, đây có thể là bước thúc đẩy năng lực cạnh tranh của ngành nông nghiệp, khuyến khích đổi mới mô hình sản xuất, tạo điều kiện cho doanh nghiệp đầu tư dài hạn và góp phần hình thành nền nông nghiệp hiện đại, minh bạch và bền vững hơn.