Cải cách thủ tục mở đường cho khoa học công nghệ

Từ “xin - cho” sang quản lý dựa trên dữ liệu

Ngày 24/8/2026, Quốc hội biểu quyết thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tần số vô tuyến điện, Luật Viễn thông, Luật Giao dịch điện tử và Luật Chuyển giao công nghệ với toàn bộ 477 đại biểu có mặt tán thành. Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở số lượng quy định được điều chỉnh, mà còn ở cách tiếp cận mới: giảm những yêu cầu hành chính không còn cần thiết và tăng khả năng quản lý bằng dữ liệu, giám sát sau khi hoạt động đã được triển khai.

Đây là thay đổi có ý nghĩa đối với cộng đồng doanh nghiệp công nghệ. Trong những ngành có tốc độ đổi mới rất nhanh, nếu thủ tục pháp lý chậm hơn tốc độ phát triển của thị trường, doanh nghiệp có thể mất cơ hội đầu tư, thử nghiệm hoặc đưa sản phẩm mới ra thị trường. Vì vậy, việc cắt giảm thủ tục không đơn thuần là giảm số lượng giấy tờ mà còn nhằm rút ngắn khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn kinh doanh.

Ở lĩnh vực giao dịch điện tử, một số thủ tục liên quan đến gia hạn hoặc thay đổi nội dung giấy phép cung cấp dịch vụ tin cậy được loại bỏ. Cách làm mới dựa nhiều hơn vào dữ liệu được chia sẻ giữa các cơ quan quản lý, qua đó hạn chế việc doanh nghiệp phải cung cấp lại những thông tin mà Nhà nước đã có.

Đáng chú ý, cơ chế quản lý cũng được chuyển theo hướng hậu kiểm. Thay vì đặt nặng việc kiểm soát mọi điều kiện trước khi doanh nghiệp hoạt động, cơ quan quản lý có thể sử dụng báo cáo điện tử, dữ liệu liên thông và hoạt động thanh tra, kiểm tra để đánh giá quá trình cung cấp dịch vụ. Đây là mô hình phù hợp hơn với nền kinh tế số, nơi dữ liệu có thể trở thành công cụ quản lý hiệu quả thay cho nhiều thủ tục giấy tờ truyền thống.

Doanh nghiệp viễn thông được giảm thêm rào cản

Trong lĩnh vực viễn thông, các quy định mới tiếp tục thu hẹp một số điều kiện liên quan đến cấp giấy phép, đấu giá và thi tuyển quyền sử dụng tần số. Hoạt động của những doanh nghiệp cung cấp dịch vụ đăng ký, duy trì tên miền cũng được điều chỉnh theo hướng tăng giám sát bằng dữ liệu thay vì đặt quá nhiều yêu cầu hành chính ngay từ đầu.

Điểm đáng quan tâm là cải cách đi kèm với cơ chế kiểm soát trách nhiệm. Việc giảm điều kiện không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý. Doanh nghiệp vẫn phải tuân thủ quy định và có thể bị đình chỉ hoặc chấm dứt hoạt động cung cấp dịch vụ nếu vi phạm. Như vậy, trọng tâm được dịch chuyển từ việc “kiểm soát để cho phép” sang “cho phép và kiểm soát hiệu quả trong quá trình hoạt động”.

Cách tiếp cận này có thể tạo ra dư địa lớn hơn cho các doanh nghiệp công nghệ, đặc biệt là những doanh nghiệp cần triển khai sản phẩm mới nhanh hoặc hoạt động trong những thị trường thường xuyên thay đổi.

Một nội dung khác cũng đáng chú ý là cơ chế chia sẻ hạ tầng viễn thông phục vụ nhiệm vụ quốc phòng, an ninh. Việc này được thực hiện trên cơ sở hợp đồng hoặc văn bản phù hợp, đồng thời phải bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các bên.

Phân quyền để thúc đẩy thị trường công nghệ

Với Luật Chuyển giao công nghệ, vai trò của Bộ Khoa học và Công nghệ được xác định rõ hơn trong việc xây dựng chương trình phát triển thị trường khoa học và công nghệ quốc gia.

Các chương trình được định hướng xử lý những vấn đề có tính liên ngành, liên vùng, với sự tham gia thẩm định của đại diện bộ, ngành, địa phương và chuyên gia. Cách thiết kế này cho thấy chính sách công nghệ đang được đặt trong mối liên hệ chặt chẽ hơn với nhu cầu của nền kinh tế thay vì chỉ tập trung vào hoạt động nghiên cứu.

Đặc biệt, cơ quan quản lý khoa học và công nghệ sẽ phối hợp với các bộ, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh để xây dựng hoặc trình cấp có thẩm quyền ban hành chính sách liên quan đến nhập khẩu công nghệ. Phạm vi chính sách hướng tới không chỉ là đưa công nghệ từ nước ngoài vào Việt Nam mà còn phải tạo điều kiện để công nghệ được chuyển giao, ứng dụng và tiếp tục đổi mới trong nước.

Điều này có ý nghĩa quan trọng đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa. Trong thực tế, nhóm doanh nghiệp này thường gặp hạn chế về vốn, nhân lực nghiên cứu và khả năng tiếp cận công nghệ tiên tiến. Nếu chính sách nhập khẩu, chuyển giao và ứng dụng công nghệ được tổ chức thông thoáng hơn, doanh nghiệp có thêm cơ hội rút ngắn thời gian tiếp cận giải pháp mới, nâng cao năng suất và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Đặc biệt, chính sách mới cũng hướng tới các doanh nghiệp đổi mới sáng tạo ở khu vực miền núi và biên giới. Đây là điểm đáng chú ý bởi phát triển khoa học công nghệ không chỉ nhằm tạo ra các trung tâm công nghệ lớn mà còn cần mở rộng khả năng tiếp cận công nghệ tới những khu vực còn nhiều hạn chế về nguồn lực.

Làm rõ trách nhiệm quản lý tần số vô tuyến

Một thay đổi khác nằm ở việc phân định lại thẩm quyền cấp, công nhận và thu hồi chứng chỉ vô tuyến điện viên. Các cơ quan quản lý được phân công theo từng lĩnh vực, trong đó Bộ Xây dựng phụ trách hoạt động thuộc hàng hải, hàng không ngoài phạm vi quốc phòng, an ninh; Bộ Quốc phòng và Bộ Công an đảm nhiệm phần việc liên quan đến nhiệm vụ quốc phòng, an ninh; còn Bộ Khoa học và Công nghệ quản lý chứng chỉ vô tuyến điện nghiệp dư.

Việc phân định này nhằm hạn chế tình trạng nhiều cơ quan cùng tham gia một quy trình nhưng trách nhiệm chưa thật sự rõ ràng. Khi thẩm quyền được xác định cụ thể, doanh nghiệp và người dân cũng có thể dễ dàng hơn trong việc xác định cơ quan chịu trách nhiệm giải quyết từng vấn đề.

Luật đồng thời tạo cơ sở để bãi bỏ ngành nghề kinh doanh có điều kiện liên quan đến đào tạo, cấp chứng chỉ vô tuyến điện viên. Đây là ví dụ cho xu hướng rà soát lại những điều kiện kinh doanh không còn phù hợp với yêu cầu quản lý hiện đại.

Cơ chế cấp băng tần đặc biệt được đặt trong khuôn khổ chặt chẽ

Bên cạnh mục tiêu cắt giảm thủ tục, luật vẫn duy trì những cơ chế kiểm soát đặc biệt đối với lĩnh vực có liên quan trực tiếp đến quốc phòng và an ninh.

Theo quy định mới, trong trường hợp đặc biệt, doanh nghiệp nhà nước trực tiếp thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh có thể được cấp băng tần để đồng thời phục vụ phát triển kinh tế và thực hiện nhiệm vụ được giao. Thời hạn cấp phép ban đầu không quá 5 năm và phải dựa trên đề án sử dụng băng tần được cơ quan có thẩm quyền xây dựng, lấy ý kiến và trình Thủ tướng xem xét.

Cơ chế này cho thấy cải cách thủ tục không đồng nghĩa với giảm yêu cầu bảo đảm an ninh. Ngược lại, với những nguồn lực đặc biệt như tần số vô tuyến điện, quy trình vẫn phải bảo đảm bí mật nhà nước, quốc phòng, an ninh và môi trường cạnh tranh lành mạnh.

Trước khi giấy phép hết hạn, cơ quan có trách nhiệm phải đánh giá hiệu quả sử dụng băng tần để quyết định việc tiếp tục hay dừng thực hiện đề án. Nếu được tiếp tục, thời gian gia hạn cũng được giới hạn theo luật.

Cải cách thủ tục chỉ phát huy hiệu quả khi thực thi đồng bộ

Nhìn tổng thể, những sửa đổi lần này phản ánh một hướng đi đáng chú ý: Nhà nước giảm bớt các lớp thủ tục ở những khâu có thể thay thế bằng dữ liệu, đồng thời tăng trách nhiệm của doanh nghiệp và hiệu quả giám sát của cơ quan quản lý.

Một số tác động có thể được kỳ vọng gồm:

• Giảm chi phí tuân thủ: Doanh nghiệp hạn chế phải thực hiện các thủ tục lặp lại hoặc cung cấp nhiều lần những thông tin đã có trong hệ thống quản lý.
• Rút ngắn thời gian triển khai: Quy trình cấp phép và thay đổi thông tin được đơn giản hóa có thể giúp doanh nghiệp phản ứng nhanh hơn với nhu cầu thị trường.
• Tăng động lực đổi mới: Môi trường pháp lý linh hoạt hơn sẽ thuận lợi cho việc thử nghiệm, chuyển giao và ứng dụng công nghệ mới.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất vẫn nằm ở khâu thực thi. Một quy định được thiết kế theo hướng đơn giản nhưng nếu dữ liệu giữa các cơ quan chưa liên thông, cán bộ vẫn yêu cầu hồ sơ giấy hoặc cách hiểu giữa các địa phương không thống nhất thì chi phí tuân thủ thực tế chưa chắc giảm.

Do đó, cải cách thủ tục cần đi cùng cải cách phương thức vận hành. Khi dữ liệu được kết nối, trách nhiệm từng cơ quan được xác định rõ và hậu kiểm thực sự dựa trên thông tin số, doanh nghiệp mới cảm nhận được đầy đủ lợi ích của chính sách.

Luật sửa đổi sẽ có hiệu lực từ ngày 1/3/2027. Riêng các quy định về cấp băng tần cho doanh nghiệp nhà nước trực tiếp phục vụ quốc phòng, an ninh và những nội dung sửa đổi của Luật Chuyển giao công nghệ sẽ được áp dụng từ ngày 1/10/2026.

Về dài hạn, giá trị lớn nhất của những thay đổi này không nằm ở việc giảm bao nhiêu thủ tục, mà ở khả năng hình thành một môi trường pháp lý phù hợp với tốc độ phát triển của khoa học, công nghệ và kinh tế số. Khi doanh nghiệp được giảm những rào cản không cần thiết, cơ quan quản lý có thêm công cụ dữ liệu để giám sát và chính sách chuyển giao công nghệ được tổ chức linh hoạt hơn, nguồn lực dành cho đổi mới sáng tạo sẽ có cơ hội được giải phóng mạnh hơn.

Đây cũng là điều kiện quan trọng để khoa học và công nghệ không chỉ dừng ở nghiên cứu, mà thực sự trở thành động lực tạo năng suất, nâng sức cạnh tranh và thúc đẩy tăng trưởng của nền kinh tế.