Những hành vi có thể bị xem là trốn nghĩa vụ quân sự

Quy định mới mở rộng phạm vi hành vi trốn nghĩa vụ

Ngày 23/8/2026, Quốc hội thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 9 luật liên quan đến lĩnh vực quân sự, quốc phòng. Luật dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/9/2026, trong đó có những điều chỉnh đáng chú ý về cách xác định hành vi trốn tránh nghĩa vụ quân sự.

Điểm đáng chú ý là trách nhiệm của công dân không chỉ bắt đầu khi có quyết định gọi nhập ngũ. Trước đó, mỗi người thuộc diện thực hiện nghĩa vụ còn phải tuân thủ các bước trong quy trình tuyển quân. Vì vậy, việc cố tình không thực hiện một trong những yêu cầu bắt buộc cũng có thể bị xem xét là hành vi trốn tránh.

Theo quy định mới, có thể khái quát 5 nhóm hành vi chính gồm:

• Không chấp hành quyết định gọi đăng ký nghĩa vụ quân sự.
• Không thực hiện lệnh sơ tuyển sức khỏe.
• Không có mặt hoặc không chấp hành lệnh khám sức khỏe nghĩa vụ quân sự.
• Không thực hiện quyết định gọi nhập ngũ.
• Không chấp hành lệnh tập trung để huấn luyện, diễn tập, kiểm tra khả năng sẵn sàng động viên hoặc sẵn sàng chiến đấu đối với đối tượng thuộc diện liên quan.

Cách quy định này cho thấy nghĩa vụ quân sự được nhìn nhận như một quá trình liên tục, thay vì chỉ tập trung vào thời điểm công dân nhận lệnh nhập ngũ.

Không thể xem nhẹ giai đoạn đăng ký và sơ tuyển

Một thay đổi đáng chú ý là sơ tuyển sức khỏe được xác định rõ trong nhóm nghĩa vụ mà công dân phải chấp hành.

Trên thực tế, sơ tuyển là bước đầu giúp cơ quan chức năng rà soát những thông tin cơ bản của người trong độ tuổi thực hiện nghĩa vụ. Quá trình này được triển khai tại cấp xã, với nội dung liên quan đến chính trị, đạo đức, trình độ văn hóa và tình trạng sức khỏe. Kết quả sơ tuyển là cơ sở để tiến hành các bước tiếp theo trong quy trình tuyển chọn.

Việc đưa hành vi không chấp hành lệnh sơ tuyển vào phạm vi được xác định rõ có ý nghĩa quan trọng. Nếu chỉ xử lý ở giai đoạn khám sức khỏe hoặc nhập ngũ, những trường hợp cố tình né tránh ngay từ bước đầu có thể tạo ra khoảng trống trong quá trình thực hiện pháp luật.

Do đó, quy định mới giúp trách nhiệm của công dân được xác định ngay từ những khâu đầu tiên. Người thuộc diện thực hiện nghĩa vụ cần chủ động theo dõi thông báo của cơ quan có thẩm quyền và thực hiện đúng thời gian, địa điểm được yêu cầu.

Gian dối trong tuyển quân cũng được siết chặt

Không chỉ hành vi vắng mặt hoặc không chấp hành, pháp luật mới còn bổ sung quy định nghiêm cấm gian dối trong đăng ký, sơ tuyển và khám sức khỏe nghĩa vụ quân sự.

Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý bởi hành vi né tránh nghĩa vụ không nhất thiết phải biểu hiện bằng việc không đến theo giấy gọi. Nếu một cá nhân cố tình cung cấp thông tin không đúng sự thật hoặc sử dụng cách thức gian dối để tác động đến kết quả tuyển quân, hành vi đó cũng có thể bị xem xét theo quy định.

Việc làm rõ nội dung này góp phần phân biệt giữa trường hợp một người thực sự không đủ điều kiện thực hiện nghĩa vụ với trường hợp cố tình tạo ra thông tin sai lệch nhằm được loại khỏi quy trình tuyển chọn.

Ở góc độ quản lý, đây cũng là cơ sở để hạn chế tình trạng lợi dụng những khoảng trống trong quy trình kiểm tra. Các khái niệm được chỉnh lý theo hướng thống nhất với Bộ luật Hình sự và các quy định có liên quan, qua đó hướng tới việc xử lý đúng hành vi, đúng đối tượng.

Trách nhiệm không dừng lại ở người chuẩn bị nhập ngũ

Một điểm dễ bị hiểu nhầm là nghĩa vụ quân sự chỉ liên quan đến những người chuẩn bị nhập ngũ. Trên thực tế, quy định mới còn đề cập đến nhóm công dân thuộc diện dự bị.

Khi có lệnh tập trung để huấn luyện, diễn tập hoặc kiểm tra khả năng sẵn sàng động viên, sẵn sàng chiến đấu, người thuộc diện phải thực hiện cũng có trách nhiệm chấp hành. Việc không thực hiện yêu cầu trong những trường hợp này có thể bị xác định là hành vi trốn tránh nghĩa vụ.

Điều này phản ánh bản chất rộng hơn của nghĩa vụ quân sự. Trách nhiệm bảo đảm nguồn lực quốc phòng không chỉ được đặt ra trong thời bình và tại thời điểm tuyển quân hằng năm, mà còn bao gồm khả năng huy động lực lượng khi xuất hiện nhu cầu về quốc phòng.

Cách tiếp cận mới đặt trọng tâm vào tính minh bạch

Việc cụ thể hóa các trường hợp trốn tránh có thể mang lại hai tác động song song.

Thứ nhất, cơ quan thực thi có căn cứ rõ ràng hơn khi xác định hành vi vi phạm. Khi từng khâu của quá trình tuyển quân được quy định cụ thể, việc đánh giá một hành vi có thuộc diện trốn tránh hay không sẽ giảm phụ thuộc vào cách hiểu khác nhau.

Thứ hai, người dân cũng có cơ sở rõ ràng để biết mình phải làm gì. Một quy định minh bạch không chỉ nhằm tăng khả năng xử lý vi phạm mà còn giúp hạn chế trường hợp người dân không nắm được nghĩa vụ của mình.

Đây là lý do việc thống nhất thuật ngữ và phạm vi hành vi giữa luật về nghĩa vụ quân sự với Bộ luật Hình sự và các văn bản liên quan có ý nghĩa đáng kể. Mục tiêu là tạo ra hành lang pháp lý nhất quán, đồng thời hạn chế nguy cơ bỏ lọt hành vi vi phạm hoặc xử lý không đúng bản chất sự việc.

Cấp xã được trao vai trò lớn hơn trong nhiệm vụ quốc phòng

Bên cạnh quy định về trốn tránh nghĩa vụ quân sự, luật sửa đổi còn điều chỉnh nhiều nội dung liên quan đến tổ chức quân sự ở cơ sở.

Theo nội dung được công bố, Chính trị viên Ban chỉ huy quân sự cấp xã được quy định là sĩ quan Quân đội Nhân dân Việt Nam. Các quy định về chỉ huy quân sự cấp xã cũng được điều chỉnh nhằm phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Cấp xã được xác định là nơi trực tiếp triển khai nhiều nhiệm vụ quân sự, quốc phòng, từ chuẩn bị lực lượng, huy động nhân lực và vật lực trong thời bình đến phối hợp lực lượng khi xuất hiện tình huống đặc biệt.

Việc củng cố tổ chức quân sự tại cơ sở vì vậy có mối liên hệ chặt chẽ với công tác quản lý công dân trong độ tuổi thực hiện nghĩa vụ. Khi cơ chế quản lý được tổ chức sát địa bàn dân cư hơn, việc truyền đạt lệnh gọi, tổ chức sơ tuyển, khám sức khỏe và theo dõi quá trình chấp hành cũng có điều kiện được thực hiện đồng bộ hơn.

Người dân cần lưu ý gì từ quy định mới?

Điều quan trọng nhất là không nên chỉ quan tâm đến giấy gọi nhập ngũ. Nghĩa vụ của công dân có thể phát sinh từ những bước đầu tiên của quy trình tuyển quân.

Khi nhận được thông báo hoặc quyết định hợp lệ từ cơ quan có thẩm quyền, người thuộc diện thực hiện nghĩa vụ nên kiểm tra kỹ nội dung về thời gian, địa điểm và yêu cầu phải thực hiện. Nếu có lý do chính đáng khiến bản thân không thể chấp hành, cần chủ động liên hệ cơ quan có thẩm quyền để được hướng dẫn, thay vì tự ý vắng mặt.

Đặc biệt, việc cố tình né tránh, cung cấp thông tin sai lệch hoặc tạo ra tình trạng không chính xác trong quá trình đăng ký, sơ tuyển và khám sức khỏe có thể khiến vụ việc chuyển từ một vấn đề hành chính thông thường sang hành vi bị xem xét trách nhiệm theo quy định pháp luật.

Nhìn rộng hơn, việc làm rõ các trường hợp trốn nghĩa vụ quân sự cho thấy pháp luật đang hướng tới một quy trình tuyển quân có trách nhiệm và minh bạch hơn. Khi nghĩa vụ của từng cá nhân được xác định cụ thể từ khâu đăng ký đến khi thực hiện lệnh nhập ngũ hoặc huy động, cả người dân và cơ quan quản lý đều có cơ sở rõ ràng hơn để thực hiện đúng quy định.