Luật Hải quan sửa đổi hướng tới nền hải quan số hiện đại

Quốc hội thông qua Luật Hải quan sửa đổi

Sáng 23/8/2026, Quốc hội khóa XVI đã biểu quyết thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan tại Kỳ họp không thường lệ thứ nhất.

Kết quả biểu quyết cho thấy 471/474 đại biểu tán thành, tương ứng 94,20%. Đây là cơ sở để các quy định mới tiếp tục được hoàn thiện theo hướng đáp ứng yêu cầu quản lý hải quan trong điều kiện thương mại quốc tế, kinh tế số và chuỗi cung ứng xuyên biên giới ngày càng phát triển.

Khác với cách tiếp cận chỉ tập trung vào sửa đổi từng thủ tục riêng lẻ, lần sửa đổi này hướng đến việc điều chỉnh đồng bộ nhiều khâu trong hoạt động hải quan, từ hồ sơ, khai báo, kiểm tra, giám sát cho đến quản lý rủi ro, thương mại điện tử và trao đổi dữ liệu.

Chuyển đổi số trở thành trọng tâm của hoạt động hải quan

Một trong những định hướng nổi bật của Luật là thúc đẩy quá trình xây dựng hải quan số.

Các quy định liên quan đến hồ sơ hải quan, Cơ chế một cửa quốc gia, quản lý rủi ro và quản lý tuân thủ được rà soát theo hướng giảm thủ tục không cần thiết, tăng mức độ ứng dụng công nghệ và khai thác dữ liệu trong quá trình quản lý.

Đáng chú ý, công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn được định hướng ứng dụng sâu hơn vào các nghiệp vụ hải quan. Điều này có thể giúp cơ quan quản lý chuyển từ phương thức kiểm tra chủ yếu dựa trên hồ sơ sang mô hình phân tích dữ liệu và nhận diện rủi ro.

Khi dữ liệu được khai thác hiệu quả, cơ quan hải quan có thể tập trung nguồn lực vào những lô hàng, doanh nghiệp hoặc giao dịch có dấu hiệu rủi ro cao, đồng thời tạo thuận lợi hơn cho các hoạt động xuất nhập khẩu có mức độ tuân thủ tốt.

Không yêu cầu doanh nghiệp nộp lại giấy tờ đã được chia sẻ

Một thay đổi đáng chú ý liên quan trực tiếp đến doanh nghiệp là nguyên tắc không yêu cầu nộp lại bản giấy đối với dữ liệu đã được chia sẻ qua hệ thống.

Quy định này thể hiện rõ hơn tư duy quản lý dựa trên dữ liệu điện tử. Thay vì yêu cầu doanh nghiệp cung cấp lại thông tin mà cơ quan nhà nước đã có khả năng tiếp cận thông qua hệ thống kết nối, việc trao đổi dữ liệu được ưu tiên thực hiện trên môi trường điện tử.

Nếu được triển khai đồng bộ, cơ chế này có thể giúp giảm chi phí tuân thủ, hạn chế việc chuẩn bị hồ sơ trùng lặp và rút ngắn thời gian thực hiện thủ tục.

Đối với doanh nghiệp thường xuyên thực hiện xuất nhập khẩu, đây là thay đổi có ý nghĩa thực tế bởi một phần đáng kể thời gian và nguồn lực hiện nay được dành cho việc chuẩn bị, kiểm tra và bổ sung chứng từ.

Thương mại điện tử được đưa vào phạm vi quản lý phù hợp hơn

Sự phát triển nhanh chóng của thương mại điện tử xuyên biên giới đặt ra yêu cầu phải điều chỉnh phương thức quản lý hải quan.

Luật mới bổ sung và hoàn thiện cơ sở pháp lý liên quan đến việc kiểm tra, giám sát hàng hóa được thực hiện thông qua nền tảng thương mại điện tử.

Đây là vấn đề ngày càng quan trọng khi hoạt động mua bán quốc tế không còn chủ yếu diễn ra thông qua những giao dịch truyền thống giữa các doanh nghiệp lớn. Hàng hóa có thể được đặt mua trực tiếp trên nền tảng trực tuyến và vận chuyển qua biên giới với số lượng lớn, giá trị từng đơn hàng tương đối nhỏ nhưng tổng số giao dịch rất cao.

Dự kiến các vấn đề như ngưỡng giá trị, quy trình quản lý, xác thực danh tính điện tử và trách nhiệm kết nối dữ liệu của các nền tảng thương mại điện tử nước ngoài sẽ tiếp tục được Chính phủ quy định chi tiết.

Cách thiết kế này giúp Luật tập trung vào những nguyên tắc nền tảng, đồng thời tạo khoảng trống cần thiết để các quy định dưới luật có thể được điều chỉnh linh hoạt khi mô hình kinh doanh và công nghệ thay đổi.

Bổ sung trách nhiệm của nhiều chủ thể trong chuỗi logistics

Hoạt động hải quan hiện nay không chỉ liên quan đến người khai hải quan và cơ quan hải quan. Chuỗi xuất nhập khẩu còn có sự tham gia của doanh nghiệp bưu chính, đơn vị chuyển phát nhanh, sàn thương mại điện tử, đơn vị vận chuyển và các tổ chức cung cấp dịch vụ khai báo.

Luật sửa đổi theo hướng bổ sung, làm rõ trách nhiệm của những chủ thể này.

Việc xác định rõ vai trò của từng bên có ý nghĩa quan trọng đối với quản lý rủi ro. Khi dữ liệu từ các mắt xích trong chuỗi cung ứng được kết nối, cơ quan hải quan có thêm cơ sở để đánh giá một giao dịch hoặc lô hàng một cách toàn diện thay vì chỉ dựa vào thông tin do một chủ thể cung cấp.

Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp với sự phát triển của logistics hiện đại, trong đó dữ liệu được hình thành và luân chuyển qua nhiều hệ thống khác nhau.

Phân cấp, phân quyền để tăng tính chủ động

Một nội dung quan trọng khác là việc tăng cường phân cấp, phân quyền trong quản lý hải quan.

Luật được thiết kế theo hướng dành cho Chính phủ và Bộ Tài chính thẩm quyền quy định chi tiết đối với một số nội dung. Cách tiếp cận này nhằm tránh việc đưa quá nhiều quy định kỹ thuật vào luật, đồng thời tạo khả năng điều chỉnh nhanh hơn khi thực tiễn quản lý thay đổi.

Đặc biệt, việc phân định rõ trách nhiệm của các cấp quản lý có thể góp phần giảm tình trạng nhiều cơ quan cùng tham gia nhưng không xác định được chủ thể chịu trách nhiệm chính.

Trong lĩnh vực hải quan, nơi quyết định quản lý thường gắn trực tiếp với thời gian thông quan và chi phí của doanh nghiệp, việc xác định rõ thẩm quyền có ý nghĩa lớn đối với hiệu quả thực thi.

Những thay đổi trong kiểm tra và giám sát hàng hóa

Luật cũng tiếp tục hoàn thiện các quy định về kiểm tra thực tế hàng hóa, kiểm tra sau thông quan, giám sát hàng hóa vận chuyển và hàng hóa quá cảnh.

Một điểm đáng chú ý là thẩm quyền quyết định kiểm tra thực tế hàng hóa trong một số trường hợp được chuẩn hóa theo hướng giao cho Chi cục trưởng thay vì Thủ trưởng cơ quan hải quan nơi tiếp nhận hồ sơ.

Đối với hoạt động quá cảnh, quy định mới cũng được bổ sung theo hướng phù hợp hơn với cơ chế quá cảnh ASEAN. Việc ứng dụng định vị vệ tinh trong giám sát tuyến đường vận chuyển là một ví dụ cho thấy công nghệ đang ngày càng được tích hợp trực tiếp vào hoạt động kiểm soát hải quan.

Những giải pháp này có thể góp phần giảm sự phụ thuộc vào phương thức giám sát thủ công, đồng thời nâng cao khả năng theo dõi hàng hóa trong quá trình di chuyển.

Kho ngoại quan và hàng miễn thuế được rà soát

Một số quy định về kho ngoại quan, địa điểm thu gom hàng lẻ, hàng miễn thuế và hàng hóa chịu sự giám sát hải quan cũng được điều chỉnh.

Các yêu cầu về cơ sở hạ tầng đối với kho ngoại quan và địa điểm thu gom hàng lẻ được định hướng thống nhất hơn với pháp luật về quản lý ngoại thương và các cam kết quốc tế.

Đối với hoạt động kinh doanh hàng miễn thuế, quy định được rà soát theo hướng tập trung vào các khu vực có yêu cầu kiểm soát đặc biệt, chẳng hạn khu vực cách ly và khu vực hạn chế.

Việc đồng bộ hóa những quy định này giúp hạn chế khả năng phát sinh xung đột giữa pháp luật hải quan với các quy định chuyên ngành khác.

Bỏ quy định về kiểm định hải quan

Trong quá trình hoàn thiện dự thảo, một nội dung được điều chỉnh đáng chú ý là không tiếp tục duy trì quy định về kiểm định hải quan trong Luật sửa đổi.

Nguyên nhân xuất phát từ việc còn tồn tại nhiều vấn đề cần làm rõ liên quan đến căn cứ thực hiện, tiêu chí áp dụng, giá trị pháp lý cũng như ranh giới giữa kiểm định, giám định và kiểm tra chuyên ngành.

Việc chưa đưa nội dung này vào luật có thể được xem là cách tiếp cận thận trọng nhằm tránh tạo ra một cơ chế pháp lý mới nhưng chưa đủ rõ ràng về phạm vi và phương thức áp dụng.

Tăng cường kiểm soát và xử lý vi phạm

Bên cạnh mục tiêu tạo thuận lợi thương mại, cải cách thủ tục không đồng nghĩa với việc giảm mức độ kiểm soát đối với các hành vi vi phạm.

Theo số liệu được trình bày trong quá trình hoàn thiện Luật, trong giai đoạn 2021-2025, lực lượng hải quan đã phát hiện và xử lý 81.928 vụ vi phạm, đồng thời chuyển cơ quan có thẩm quyền khởi tố 176 vụ.

Trong 7 tháng đầu năm 2026, số vụ được xử lý là 13.413 vụ, trong đó 7 vụ được chuyển khởi tố.

Những con số này cho thấy yêu cầu đặt ra đối với ngành hải quan không chỉ là tạo thuận lợi cho hoạt động thương mại mà còn phải duy trì năng lực kiểm soát hiệu quả trước các hành vi gian lận, buôn lậu và vi phạm pháp luật.

Do đó, định hướng chuyển đổi số cần được hiểu theo hai chiều: vừa giảm gánh nặng thủ tục đối với hoạt động hợp pháp, vừa tăng khả năng phát hiện những giao dịch bất thường.