Siết trung gian thanh toán, ngăn nguy cơ lừa đảo qua nền tảng số

Sự phát triển nhanh của các dịch vụ thanh toán số đang mở rộng đáng kể khả năng tiếp cận các sản phẩm tài chính trên môi trường trực tuyến. Tuy nhiên, khi nhiều dịch vụ được tích hợp trên cùng một nền tảng, ranh giới giữa hoạt động thanh toán và các sản phẩm mang tính đầu tư, tài chính cũng trở nên phức tạp hơn.

Trong bối cảnh đó, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) vừa yêu cầu các tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán (TGTT) tăng cường kiểm soát rủi ro trong quá trình hợp tác với các đối tác cung cấp sản phẩm, dịch vụ trên nền tảng của mình.

Yêu cầu này cho thấy trọng tâm quản lý không chỉ nằm ở việc bảo đảm giao dịch thanh toán được thực hiện an toàn, mà còn mở rộng sang việc kiểm soát những sản phẩm, dịch vụ được đưa lên hệ sinh thái thanh toán.

Đây là vấn đề đáng lưu ý bởi một nền tảng có lượng người dùng lớn có thể trở thành kênh tiếp cận thuận lợi đối với các sản phẩm tài chính. Nếu đối tác không được thẩm định đầy đủ hoặc thông tin cung cấp cho khách hàng thiếu minh bạch, nền tảng công nghệ có thể vô tình bị lợi dụng để tạo niềm tin cho các hoạt động gian lận.

Rà soát kỹ các đối tác ngoài lĩnh vực ngân hàng

Một trong những nội dung NHNN nhấn mạnh là việc các tổ chức TGTT phải xem xét lại hoạt động hợp tác kinh doanh hoặc cung cấp những sản phẩm, dịch vụ có tính chất đầu tư tài chính với các đối tác không phải tổ chức tín dụng, tổ chức tài chính.

Nhóm đối tác được lưu ý có thể hoạt động trong những lĩnh vực như hỗ trợ tài chính, tư vấn đầu tư và các ngành nghề có liên quan. Việc rà soát nhằm xác định rõ bản chất hoạt động hợp tác, mức độ phù hợp của sản phẩm, cũng như cơ sở pháp lý của đối tác trước khi cung cấp tới khách hàng.

Các tổ chức TGTT được yêu cầu tổng hợp, cập nhật kết quả rà soát và báo cáo NHNN thông qua Vụ Thanh toán.

Động thái này đặt trách nhiệm kiểm soát rủi ro ngay từ khâu lựa chọn đối tác thay vì chỉ xử lý khi phát sinh tranh chấp hoặc dấu hiệu vi phạm.

Thẩm định đối tác không chỉ dừng ở giấy phép

Theo yêu cầu của NHNN, các tổ chức TGTT cần thực hiện đánh giá rủi ro một cách toàn diện đối với đối tác trước khi đưa sản phẩm, dịch vụ lên nền tảng ứng dụng.

Việc thẩm định cần tập trung vào nhiều yếu tố, trong đó có cơ sở pháp lý, năng lực tài chính và uy tín của doanh nghiệp. Đây là những yếu tố có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định khả năng cung cấp sản phẩm hợp pháp, minh bạch và hạn chế nguy cơ phát sinh rủi ro cho người sử dụng.

Đặc biệt, việc một đối tác có khả năng xuất hiện trên một ứng dụng thanh toán phổ biến không đồng nghĩa với việc mọi sản phẩm mà đối tác cung cấp đều được bảo chứng về tính pháp lý hoặc hiệu quả đầu tư.

Do đó, các tổ chức TGTT cần tránh để khách hàng hiểu nhầm rằng sản phẩm của đối tác được nền tảng thanh toán hoặc đơn vị cung ứng dịch vụ thanh toán bảo đảm.

Minh bạch để người dùng không nhầm lẫn

Một yêu cầu quan trọng khác là làm rõ bản chất pháp lý của sản phẩm, dịch vụ cũng như danh tính và tư cách của chủ thể trực tiếp cung ứng.

Trong môi trường số, người dùng thường có xu hướng đánh giá mức độ an toàn của một sản phẩm dựa trên nền tảng mà họ tiếp cận sản phẩm đó. Khi một dịch vụ tài chính được tích hợp trực tiếp vào ứng dụng thanh toán, nguy cơ người dùng nhầm tưởng rằng sản phẩm đã được ngân hàng hoặc đơn vị trung gian thanh toán kiểm chứng có thể gia tăng.

Vì vậy, việc công khai đầy đủ thông tin về đối tác, sản phẩm và trách nhiệm của từng bên có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Thông tin càng rõ ràng, khách hàng càng có cơ sở để phân biệt đâu là dịch vụ thanh toán, đâu là sản phẩm tài chính do một đối tác khác cung cấp, từ đó đưa ra quyết định phù hợp và hạn chế nguy cơ bị dẫn dụ bởi những cam kết thiếu căn cứ.

Cảnh báo sớm thay vì chỉ xử lý khi có sự cố

NHNN cũng yêu cầu các tổ chức TGTT chủ động cảnh báo khách hàng về những rủi ro có thể phát sinh trong quá trình sử dụng các sản phẩm, dịch vụ trên nền tảng công nghệ.

Trọng tâm là nguy cơ các nền tảng số bị lợi dụng để thực hiện hành vi gian lận, lừa đảo hoặc chiếm đoạt tài sản.

Điều này cho thấy công tác phòng ngừa đang được đặt lên trước một bước. Thay vì chỉ tập trung phát hiện giao dịch bất thường sau khi thiệt hại xảy ra, các tổ chức cung ứng dịch vụ cần tăng cường khả năng nhận diện rủi ro và truyền tải cảnh báo tới người dùng ngay trong quá trình cung cấp dịch vụ.

Các cảnh báo cần giúp khách hàng nhận biết rõ chủ thể cung cấp sản phẩm, hiểu bản chất giao dịch và thận trọng trước những lời mời gọi đầu tư, lợi nhuận hoặc các hình thức yêu cầu chuyển tiền bất thường.

Trách nhiệm không dừng ở khâu cung cấp nền tảng

Một điểm đáng chú ý trong yêu cầu của NHNN là việc nhấn mạnh trách nhiệm của các tổ chức TGTT đối với hoạt động hợp tác kinh doanh và cung cấp sản phẩm, dịch vụ trên nền tảng của mình.

Các đơn vị phải tiếp tục tuân thủ đầy đủ những quy định và chỉ đạo trước đây của NHNN về bảo đảm an toàn trong hoạt động TGTT, đặc biệt khi có sự tham gia của các đối tác bên ngoài.

Điều này đồng nghĩa với việc quản trị rủi ro cần được thực hiện xuyên suốt: từ lựa chọn đối tác, thẩm định sản phẩm, ký kết hợp đồng, tích hợp dịch vụ, cung cấp thông tin cho khách hàng cho đến giám sát quá trình vận hành.

Nếu chỉ kiểm soát ở một khâu, những điểm yếu còn lại vẫn có thể tạo ra khoảng trống để các hành vi vi phạm lợi dụng.

Cần phối hợp liên ngành để bịt các “kẽ hở” công nghệ

NHNN đồng thời yêu cầu các tổ chức TGTT tăng cường phối hợp với các cơ quan chức năng trong công tác phòng, chống tội phạm.

Yêu cầu này có ý nghĩa trong bối cảnh các phương thức gian lận ngày càng dựa nhiều vào công nghệ và có thể liên quan đến nhiều chủ thể khác nhau. Một giao dịch đáng ngờ có thể bắt đầu từ quảng cáo trên môi trường trực tuyến, chuyển sang một ứng dụng trung gian và kết thúc bằng việc chuyển tiền qua hệ thống thanh toán.

Vì vậy, kiểm soát hiệu quả không thể chỉ dựa vào một doanh nghiệp hay một khâu riêng lẻ. Sự phối hợp giữa các tổ chức cung ứng dịch vụ, cơ quan quản lý và lực lượng chức năng sẽ giúp rút ngắn thời gian phát hiện, xác minh và xử lý những dấu hiệu bất thường.

Quản trị rủi ro phải trở thành yêu cầu cốt lõi

Việc NHNN yêu cầu rà soát các đối tác và sản phẩm có tính chất đầu tư tài chính cho thấy yêu cầu bảo đảm an toàn trong lĩnh vực trung gian thanh toán đang được đặt ở mức cao hơn.

Trong giai đoạn thanh toán số tiếp tục phát triển, một nền tảng thanh toán không chỉ cần bảo đảm tốc độ và sự thuận tiện của giao dịch mà còn phải kiểm soát những rủi ro phát sinh từ hệ sinh thái dịch vụ xung quanh.

Về phía các tổ chức TGTT, việc lựa chọn đối tác cần được xem là một phần của quản trị rủi ro, thay vì đơn thuần là quyết định thương mại. Cùng với đó, tính minh bạch của sản phẩm và khả năng cảnh báo khách hàng cần được coi là những tiêu chí quan trọng trong quá trình vận hành.

Mục tiêu cuối cùng là bảo đảm sự phát triển của thanh toán số đi cùng với an toàn của người sử dụng, hạn chế tối đa khả năng các nền tảng công nghệ bị biến thành công cụ phục vụ gian lận, lừa đảo hoặc chiếm đoạt tài sản.

Các tổ chức TGTT cũng được yêu cầu quán triệt và tổ chức thực hiện nghiêm các chỉ đạo của NHNN, đồng thời chịu trách nhiệm đối với hoạt động hợp tác với đối tác nếu để xảy ra vi phạm pháp luật.