Đổi mới khung pháp lý về phát triển và quản lý chợ

Khung pháp lý mới hướng tới một hệ thống chợ hiện đại hơn

Bộ Công Thương đang lấy ý kiến đối với dự thảo Nghị định thay thế Nghị định số 60/2024/NĐ-CP về phát triển và quản lý chợ. Hồ sơ dự thảo được công bố trên VIB Online ngày 15/7/2026, trong đó đối tượng chịu tác động đáng chú ý là các doanh nghiệp tham gia đầu tư, quản lý, kinh doanh và khai thác chợ. Thời hạn tiếp nhận ý kiến theo hồ sơ VIB Online là ngày 22/7/2026.

Việc xây dựng một nghị định mới thay vì chỉ tiếp tục điều chỉnh từng phần của quy định hiện hành cho thấy yêu cầu hoàn thiện pháp lý đã trở nên rộng hơn. Sau thời gian áp dụng Nghị định 60/2024/NĐ-CP, thực tiễn quản lý đã xuất hiện những vấn đề liên quan đến phân cấp, tổ chức quản lý tài sản, giao nhận tài sản kết cấu hạ tầng chợ và cách thức vận hành trong điều kiện mô hình chính quyền địa phương thay đổi. Cơ quan quản lý cũng xác định nhu cầu phát triển chợ hiện nay không còn dừng ở việc xây dựng địa điểm mua bán mà phải gắn với chuyển đổi số, tiêu dùng xanh và phát triển thị trường trong nước.

Điểm đáng chú ý là tư duy về “chợ” trong dự thảo đã có sự thay đổi. Chợ không chỉ được nhìn nhận như một không gian vật lý để người mua và người bán gặp nhau mà có thể kết hợp công nghệ số, thanh toán điện tử và giao dịch trực tuyến. Dự thảo đồng thời bổ sung hoặc làm rõ nhiều mô hình như chợ đêm, chợ cộng đồng, chợ nổi, chợ biên giới và chợ chuyển đổi số.

Phân loại chợ được thiết kế theo nhiều tiêu chí

Một trong những nội dung tạo cơ sở cho công tác quy hoạch và đầu tư là việc tiếp tục hoàn thiện cách phân loại chợ. Dự thảo phân loại theo phương thức kinh doanh, quy mô và nguồn vốn.

Theo quy mô, chợ hạng 1 là chợ có trên 400 điểm kinh doanh; chợ hạng 2 có từ 200 đến 400 điểm; còn chợ hạng 3 có dưới 200 điểm kinh doanh hoặc chưa được đầu tư theo hình thức kiên cố, bán kiên cố. Với chợ đầu mối, dự thảo đặt ra yêu cầu về quy mô tối thiểu, khả năng kết nối giao thông, kho lạnh, khu phân loại và đóng gói, khu kiểm tra chất lượng, truy xuất nguồn gốc, khu giao nhận hàng hóa và các hạng mục bảo đảm an toàn thực phẩm, phòng cháy chữa cháy, bảo vệ môi trường.

Cách tiếp cận này có ý nghĩa lớn đối với quá trình quy hoạch mạng lưới thương mại. Khi chợ được phân loại không chỉ theo số lượng điểm kinh doanh mà còn gắn với công năng và mức độ đáp ứng hạ tầng, cơ quan quản lý có thêm căn cứ để xác định nhu cầu đầu tư, nâng cấp và tổ chức vận hành.

Đặc biệt, yêu cầu đối với chợ đầu mối cho thấy định hướng đưa loại hình này trở thành một mắt xích trong chuỗi cung ứng thay vì đơn thuần là nơi tập trung hàng hóa. Việc bổ sung kho lạnh, khu sơ chế, đóng gói, kiểm soát chất lượng và kết nối vận tải có thể góp phần giảm chi phí logistics, hạn chế tổn thất hàng hóa và nâng khả năng kiểm soát nguồn gốc nông sản.

Chính sách đầu tư được phân bổ theo mức độ cần thiết của từng địa bàn

Dự thảo đặt trách nhiệm cho Ủy ban nhân dân cấp tỉnh xây dựng kế hoạch phát triển chợ dựa trên quy hoạch tỉnh, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và nhu cầu thực tế. Kế hoạch có thể bao gồm xây dựng mới, cải tạo, nâng cấp, mở rộng chợ và thu hút các nguồn lực đầu tư từ khu vực ngoài nhà nước.

Đáng chú ý, đối với chợ dân sinh và chợ đầu mối tại khu vực nông thôn, biên giới, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn hoặc đặc biệt khó khăn, dự thảo đề xuất cơ chế bảo đảm từ ngân sách trung ương cho quá trình đầu tư xây dựng, cải tạo và nâng cấp. Bộ Công Thương được xác định là đầu mối tổng hợp, báo cáo để trình cấp có thẩm quyền phân bổ nguồn vốn trên cơ sở đề xuất của địa phương.

Đây là định hướng đáng chú ý bởi đầu tư chợ ở những khu vực khó khăn thường không dễ thu hút vốn tư nhân nếu chỉ dựa trên khả năng sinh lời. Trong khi đó, chợ tại những địa bàn này lại có vai trò trực tiếp đối với lưu thông hàng hóa, tiêu thụ sản phẩm địa phương và bảo đảm nhu cầu thiết yếu của người dân.

Việc kết hợp ngân sách nhà nước với nguồn vốn của doanh nghiệp, hợp tác xã và cá nhân vì vậy có thể tạo ra mô hình đầu tư linh hoạt hơn. Nhà nước tập trung hỗ trợ những nơi thị trường khó tự cân đối, trong khi các khu vực có điều kiện thuận lợi có thể tiếp tục khai thác nguồn lực xã hội hóa.

Tăng trách nhiệm của đơn vị quản lý chợ

Dự thảo không chỉ đặt ra yêu cầu về xây dựng cơ sở vật chất mà còn tăng trách nhiệm đối với tổ chức trực tiếp quản lý chợ. Các chủ thể quản lý phải bảo đảm hoạt động của chợ, duy tu, cải tạo và nâng cấp hạ tầng, đồng thời chú trọng phòng cháy chữa cháy, vệ sinh môi trường, an ninh trật tự, an toàn thực phẩm và các yêu cầu liên quan đến sức khỏe cộng đồng.

Một điểm đáng quan tâm khác là việc quản lý điểm kinh doanh được quy định theo hướng rõ trách nhiệm hơn. Tổ chức quản lý chợ phải lập phương án bố trí, sắp xếp khu vực kinh doanh; ký hợp đồng với thương nhân; quản lý việc chuyển nhượng hoặc cho thuê lại điểm kinh doanh và bố trí địa điểm cho các trường hợp kinh doanh không thường xuyên nếu có.

Cách thiết kế này có thể góp phần giảm tình trạng tùy tiện trong sắp xếp điểm kinh doanh, đồng thời tạo cơ sở minh bạch hơn cho quan hệ giữa đơn vị quản lý chợ và thương nhân. Đối với người kinh doanh, sự ổn định của quyền sử dụng điểm kinh doanh là yếu tố quan trọng bởi nó liên quan trực tiếp đến khả năng duy trì hoạt động và đầu tư lâu dài.

Chuyển đổi số bắt đầu trở thành một phần của mô hình chợ

Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất của dự thảo là đưa yếu tố công nghệ vào chính khái niệm và phương thức vận hành chợ.

Dự thảo đề cập đến mô hình chợ thông minh hoặc chợ chuyển đổi số, trong đó có hạ tầng thanh toán không dùng tiền mặt, truy xuất nguồn gốc bằng công nghệ số và kết nối hoạt động kinh doanh theo nhiều kênh. Đồng thời, hệ thống quản lý có thể xây dựng cơ sở dữ liệu về thương nhân, ngành hàng và nguồn gốc sản phẩm.

Nếu được triển khai đồng bộ, đây sẽ là thay đổi có tác động vượt ra ngoài phạm vi quản lý hành chính. Thương nhân tại chợ có thể tiếp cận khách hàng trực tuyến bên cạnh lượng khách trực tiếp. Đơn vị quản lý có khả năng theo dõi ngành hàng, điểm kinh doanh và nguồn gốc hàng hóa hiệu quả hơn. Người tiêu dùng cũng có thêm công cụ kiểm tra thông tin sản phẩm.

Đáng chú ý, dự thảo còn khuyến khích áp dụng các giải pháp chuyển đổi xanh. Điều này cho thấy định hướng quản lý chợ đang dần gắn với các yêu cầu mới về môi trường, tiết kiệm năng lượng, quản lý chất thải và phát triển chuỗi cung ứng bền vững.

Quản lý tài sản chợ được đặt trong một cơ chế khai thác linh hoạt

Một vấn đề có tính chất nền tảng trong dự thảo là quản lý tài sản kết cấu hạ tầng chợ do Nhà nước đầu tư. Dự thảo xác định nhiều chủ thể có thể được giao quản lý tài sản, bao gồm cơ quan chuyên môn, đơn vị sự nghiệp công lập và doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ, với hình thức giao tài sản tương ứng.

Điểm đáng chú ý hơn nằm ở cơ chế khai thác. Tài sản kết cấu hạ tầng chợ có thể được khai thác trực tiếp, cho thuê quyền khai thác hoặc chuyển nhượng có thời hạn quyền khai thác, bên cạnh những phương thức khác theo quy định pháp luật.

Việc mở rộng phương thức khai thác có thể tạo điều kiện để tài sản công được sử dụng hiệu quả hơn. Thay vì chỉ duy trì mô hình quản lý trực tiếp, Nhà nước có thể lựa chọn phương án phù hợp với đặc điểm từng chợ và năng lực của đơn vị khai thác.

Tuy nhiên, cơ chế này cũng đặt ra yêu cầu rất cao về định giá, đấu giá, giám sát doanh thu, bảo toàn tài sản và kiểm soát việc sử dụng đúng mục đích. Dự thảo đã đưa ra các yêu cầu liên quan đến quyền, nghĩa vụ của bên nhận chuyển nhượng, trách nhiệm bảo trì, báo cáo và bàn giao tài sản khi kết thúc thời hạn khai thác.

Doanh nghiệp có thể có thêm cơ hội nhưng cũng phải đáp ứng tiêu chuẩn cao hơn

Đối với doanh nghiệp, dự thảo mang đến một số cơ hội mới trong đầu tư và khai thác hạ tầng thương mại. Nhà nước tiếp tục khuyến khích các thành phần kinh tế tham gia xây dựng chợ và cho phép áp dụng các cơ chế khai thác tài sản kết cấu hạ tầng theo phương thức đa dạng hơn.

Tuy nhiên, cơ hội đầu tư đi cùng yêu cầu quản trị chặt chẽ hơn. Doanh nghiệp tham gia xây dựng, vận hành hoặc khai thác chợ phải quan tâm đồng thời đến xây dựng, phòng cháy chữa cháy, môi trường, an toàn thực phẩm, bảo trì công trình và quyền lợi của thương nhân.

Đối với dự án xây dựng mới hoặc di dời chợ, dự thảo còn đặt ra yêu cầu công khai thông tin, lấy ý kiến các bên liên quan và xây dựng phương án hỗ trợ di chuyển, bố trí điểm kinh doanh cũng như duy trì hoạt động trong thời gian chuyển đổi.

Điều này cho thấy chính sách mới không chỉ quan tâm đến “xây chợ” mà còn chú trọng bài toán vận hành trong suốt vòng đời dự án. Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng bởi một dự án chợ chỉ thực sự hiệu quả khi cơ sở hạ tầng, mô hình kinh doanh và cộng đồng thương nhân có thể vận hành ổn định sau đầu tư.

Tác động rộng hơn đối với thị trường trong nước

Về tổng thể, dự thảo Nghị định mới đang chuyển trọng tâm quản lý chợ từ tư duy quản lý cơ sở vật chất sang quản lý một hệ sinh thái thương mại. Chợ có thể đồng thời là nơi giao dịch trực tiếp, điểm tập kết hàng hóa, mắt xích logistics, không gian dịch vụ, nền tảng kinh doanh đa kênh và nơi cung cấp dữ liệu phục vụ truy xuất nguồn gốc.

Định hướng này phù hợp với quá trình thay đổi hành vi tiêu dùng. Người mua ngày càng quan tâm đến nguồn gốc sản phẩm, phương thức thanh toán, chất lượng hàng hóa và khả năng mua sắm thuận tiện trên nhiều nền tảng. Nếu chợ truyền thống chỉ duy trì phương thức giao dịch trực tiếp, khoảng cách với các mô hình bán lẻ hiện đại có nguy cơ tiếp tục gia tăng.

Ngược lại, nếu được hỗ trợ về công nghệ và hạ tầng, chợ có thể tận dụng lợi thế vốn có như nguồn hàng địa phương, mạng lưới tiểu thương, sự gần gũi với người tiêu dùng và đặc trưng văn hóa để hình thành mô hình thương mại kết hợp giữa truyền thống và hiện đại.

Những vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện trước khi ban hành

Dự thảo đang trong quá trình lấy ý kiến nên các quy định hiện tại chưa phải chính sách cuối cùng. VIB Online cũng xác định mục tiêu lấy ý kiến nhằm bảo đảm tính hợp lý, khả thi của văn bản và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp, hiệp hội chịu tác động.

Một số vấn đề cần được đặc biệt quan tâm trong quá trình hoàn thiện gồm:

• Làm rõ ranh giới trách nhiệm giữa cơ quan quản lý nhà nước, đơn vị quản lý tài sản và doanh nghiệp khai thác chợ, nhất là trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp.
• Bảo đảm cơ chế cho thuê hoặc chuyển nhượng quyền khai thác tài sản công minh bạch, cạnh tranh, hạn chế thất thoát và bảo đảm hiệu quả ngân sách.
• Xây dựng lộ trình phù hợp cho chuyển đổi số, truy xuất nguồn gốc và chuyển đổi xanh để không tạo gánh nặng quá lớn đối với tiểu thương và các chợ quy mô nhỏ.

Triển vọng hình thành mô hình chợ phù hợp với kinh tế hiện đại

Nếu được hoàn thiện theo hướng cân bằng giữa quản lý nhà nước và quyền chủ động của thị trường, Nghị định mới có thể tạo ra nền tảng pháp lý quan trọng cho quá trình tái cấu trúc hệ thống chợ trên cả nước.

Giá trị lớn nhất của chính sách không nằm ở việc thay thế một nghị định cũ bằng một nghị định mới, mà ở khả năng tạo ra một cơ chế quản lý thích ứng với thực tế. Chợ cần được nhìn nhận như một bộ phận của hạ tầng thương mại, có khả năng kết nối sản xuất với tiêu dùng, hỗ trợ lưu thông hàng hóa và tạo sinh kế cho hàng triệu hộ kinh doanh.

Định hướng kết hợp đầu tư công có trọng tâm, xã hội hóa nguồn lực, quản lý tài sản minh bạch, chuyển đổi số, truy xuất nguồn gốc và phát triển xanh có thể giúp hệ thống chợ nâng cao năng lực cạnh tranh. Đồng thời, việc thiết kế chính sách phù hợp với từng nhóm chợ sẽ quan trọng hơn một mô hình quản lý đồng nhất cho mọi địa phương.

Trong thời gian tới, chất lượng của Nghị định sẽ phụ thuộc nhiều vào khả năng giải quyết những vấn đề phát sinh từ thực tiễn: ai chịu trách nhiệm quản lý, tài sản được giao như thế nào, doanh nghiệp được khai thác ra sao, thương nhân được bảo đảm quyền lợi thế nào và Nhà nước kiểm soát hiệu quả bằng công cụ gì. Nếu những điểm này được quy định rõ ràng, khả thi và minh bạch, khung pháp lý mới sẽ không chỉ giúp tháo gỡ các vướng mắc hiện tại mà còn tạo động lực để hệ thống chợ chuyển mình theo hướng chuyên nghiệp, số hóa và bền vững hơn.